logo

Беруний ҳақида хорижий тиллардаги тадқиқотлар

Yuklangan vaqt:

24.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

221.4326171875 KB
Беруний ҳақида хорижий тиллардаги тадқиқотлар КИРИШ …....................................................................................... .................. 3-13 I БОБ. БЕРУНИЙ ЯШАГАН ДАВР ХУСУСИЯТЛАРИ, УЛАРНИНГ МУТАФАККИР ДУНЁҚАРАШИ ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ .............................................. 14-50 1.1. Беруний яшаган давр: ижтимоий-сиёсий вазият, маънавий – маданий тараққиёт..................................................................................... 14-34 1.2. Берунийнинг ҳаёт йўли ва илмий - фалсафий мероси................... 34-50 II БОБ. БЕРУНИЙНИНГ БОРЛИҚ ҲАҚИДАГИ ҚАРАШЛАРИДА СУБСТАНЦИОНАЛ КОНЦЕПЦИЯ ТАЛҚИНИ .................................................................................... 51-82 2.1. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйилиши ва муҳокама этилиши.............................................................. 51-64 2.2. Берунийнинг табиййун оқими тарафдори сифатида борлиқ муаммосини қўйиши.................................................................................. 64-82 III БОБ. БОРЛИҚНИНГ МОҲИЯТИ, ТУРЛАРИ, МАВЖУДЛИК УСУЛИ ВА ШАКЛЛАРИ ҲАҚИДАГИ БЕРУНИЙ ТАЪЛИМОТИ ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ ............................... 83-132 3.1. Берунийнинг борлиқ субстанцияси ва турлари ҳақидаги қарашлари...................................................................................... ............. 83-112 3.2. Беруний борлиқнинг мавжудлик усули ва шакллари тўғрисида....................................................................................... ............ 113-132 ХУЛОСА .......................................................................................... ................. 133-137 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ .................................... 138-160 КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. И.А.Каримовнинг “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси” тўғрисидаги маърузасида “...эртанги кун талабларидан келиб чиққан ҳолда, мамлакатимизни ислоҳ этиш ва модернизация қилиш йўлидаги ҳаракатларимизни кучайтиришимиз, уларни янги, янада юқори босқичга кўтаришимиз даркор” 1 лиги таъкидланиши маънавиятимизни юксалтиришни тақоза этади. Бу эса, ўз навбатида, тарихимизни холисона ўрганиш ва ҳаққоний баҳолаш, маънавий меросмизни бойитиш ва ривожлантиришни талаб қилади. Шу нуқтаи назардан аждодларимиз меросига, хусусан буюк аллома Беруний қарашларига мурожаат қилиш маънавиятимизни ривожлантиришнинг муҳим омили бўлиб хизмат қилади. Юртбошимиз таъкидлаб ўтганидек, “...донишманд аждодларимиз қадимги юнон, ҳинд ва хитой, форс ва араб халқларининг илмий ютуқларини чуқур ўрганиб, инсониятнинг тафаккур хазинасини янгидан- янги назарий ғоя ва амалий кашфиётлар билан бойитганини жаҳон илм аҳли яхши билади ва юксак қадрлайди. Айниқса, Хоразм “Маъмун Академияси”нинг ташкилотчиси ва раҳбари Абу Райҳон Берунийнинг ҳаёти ва серқирра фаолияти ҳар қандай инсонни ҳайратга солиши муқаррар” 2 . Шунингдек, Беруний ва Хоразм Маъмун академиясида фаолият кўрсатган бошқа алломаларимиз илмий-фалсафий меросининг ҳалигача чуқур ўрганилмагани ва холисона баҳоланмаганлигини назарда тутиб, Президент И.А.Каримов ўз нутқида, “Афсуски, ана шу қадимий илм-фан марказида яратилган, ҳозирги кунда мамлакатимиз қўлёзма фондларида сақланаётган бетакрор илмий 1 Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 2010 йил 12 ноябрь. -Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – Б.7. 2 Каримов И.А. Илму маърифат зиёси ҳеч қачон сўнмайди. Хоразм Маъмун Академиясининг 1000 йилигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқ //Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизни ҳаёт даражасини ошириш - барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. Асарлар тўплами. 15-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2007. - Б.88. 4 мерос ҳали-бери тўла ўрганилган эмас. Уни ҳар томонлама чуқур ўрганиш, ҳозирги ва келгуси авлодларга етказиш барчамизнинг муҳим ва долзарб вазифамиз бўлмоғи керак” 1 , деган фикрни алоҳида уқтириб ўтди. Хоразм Маъмун Академиясида фаолият кўрсатган мутафаккирлар илмий меросини жиддий, тўлақонли тадқиқ этиш зарурлигини чет эл олимлари ҳам таъкидлашмоқда. Хусусан, Берлин-Бранденбург фанлар Академияси ва Берлин Эркин университети профессори Готхард Штомайер Хоразм Маъмун академиясида ижод қилган мутафаккирлар Ибн Сино ва Берунийнинг илм- фан тараққиётидаги беқиёс хизматларига эътибор қаратиб, “Улар ўртасидаги фалсафий мавзулар ва Арасту асарларига оид ёзишмалар чуқур ўрганилиши лозим бўлган муҳим ва қизиқарли манбалардир” 2 , деб ёзади. Мазкур мавзуни тадқиқ этишнинг долзарблиги яна қуйидаги ҳолатлар билан белгиланади: Биринчидан, Президентимиз И.А.Каримов файласуф олимларимиз олдига қўйган “Ўзбек миллий фалсафаси”ни яратишдек ўта мураккаб, долзарб ва шарафли вазифани 3 ҳал этиш учун маънавий меросимизга мурожаат қилишимиз зарур. Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги таълимотини адекват тарзда тиклаш “Ўзбек миллий фалсафаси”нинг онтология, яъни “Борлиқ ҳақидаги таълимот” қисмини яратишдагина эмас, балки бутун миллий фалсафамиз баҳс мавзуси, предмети, мазмуни ва структурасини яратишда ҳам тарихий – фалсафий асос сифатида хизмат қилиши мумкин. Иккинчидан, Ўрта аср мусулмон фалсафасини ўрганишнинг зарурлиги шундаки, мустақил ижтимоий-сиёсий тараққиёт йўлида бораётган мусулмон Шарқи, ва умуман, Осиё ва Африка мамлакатларида маънавий анъаналар, шу 1 Ўша асар. - Б.89. 2 Немис олимлари Маъмун академияси ҳақида //Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. - Берлин, 2006. - Б. 35. 3 Қаранг: Каримов И.А. Миллий истиқлол ғояси – халқ эътиқоди ва буюк келажакка ишончидир. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт - пиравард мақсадимиз. 8- жилд. - Тошкент: Ўзбекистон, 2000. - Б. 504- 506. 5 жумладан, Беруний таянган анъаналарнинг ҳозирги мафкуравий ҳаётдаги ўрни масаласи муҳим аҳамият касб этмоқда. 1 Учинчидан, XX аср - XXI аср бошида Беруний ижодига, шу жумладан, олам, унинг тузилиши, мавжудлик шакллари тўғрисидаги қарашларига бўлган қизиқиш асосида унинг баъзи асарларининг қайта нашр этилиши, 2 аллома илгари сурган ғояларга бўлган турли хил муносабатлар ҳам Беруний илмий ва фалсафий таълимотининг қайта англаниши ва баҳоланишини тақозо этади. Тўртинчидан, Берунийнинг борлиқ, унинг мавжудлик усул ва шакллари тўғрисидаги таълимотини ўрганиш борлиқ тўғрисидаги тасаввурларимиз эволюциясини аниқлаштиради, тўлдиради. Бешинчидан, Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари ўзаро уйғун ҳолда ривожланган бўлиб, ўзига хос натурфалсафий кўринишга эгалиги мавжуд адабиётларда етарли даражада тўла очиб берилмаганлиги сабабли, уни махсус тадқиқ этиш талаб этилади. Олтинчидан, Берунийнинг фалсафий қарашлари, хусусан борлиқ ҳақидаги илмий таълимоти кўплаб чет эл ва Республикамиз манбашунос олимлари томонидан жиддий ўрганилиб келинаётганлигига қарамай, уни махсус тадқиқ этиш, фалсафий умумлаштириш, хулосалаш ва баҳо бериш ишлари ҳали якунланмаганлигини ҳам таъкидлаш лозим. Бу ҳолат мутафаккирнинг борлиқ тўғрисидаги таълимотини янгича ёндашиш асосида тадқиқ этишнинг ўта долзарб муаммо эканлигини кўрсатмоқда. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси . Ўзбекистон олимлари томонидан Беруний фаолиятига оид кўп ишлар амалга оширилган. Хусусан, унинг меросини тадқиқ этишга муҳим ҳисса қўшганлар қаторига И.М.Мўминов, У.И.Каримов, П.Г.Булгаков, В.Й.Зоҳидов, М.М.Хайруллаев, 1 Қаранг: Сагадеев А.В. Восточный перипатетизм. -М.: Издательский дом Марджани, 2009. – С. 8-9. 2 Қаранг : Alberun Vs India about A.D. 1030, ed. In the Arabic original by E.Sachau. L, 1887.; Бируни Индия . - М.: Ладомир, 1995. - 727 с; Книга наставлений по основам искусства астролгии. - М.: Мир Урании, 2007. - 530 с. А также, см.: Ибн Эзра. Книга суждений о звёздах /Пер. с испанского К. Дмитриевой. В 2-х т. – М.: Мир Урании, 2003-2004. 6 А.Шарипов, Р.Носиров, Ж.Туленов, Ҳ.Ҳасанов, М.Б.Баратов, Ю.Н.Завадовский, А.Носиров, Р.М.Баҳодиров, Н.Комилов, М.Қуронов, М.А.Усмонов, М.О.Усмонов, О.Ф.Файзуллаев, Б.О.Тўраев, А.Зоҳидий, Х. Алиқулов, Тоҳир Карим ва бошқалар киради 1 . Бу ўринда А.Шариповнинг, “Великий мыслитель Абу Райхан Беруни” монографиясида буюк аллома дунёқарашини яхлит ҳолда тасвирлашга бўлган уринишни алоҳида таъкидлаш зарур. Берунийнинг табиий-илмий қарашлари С.У.Каримова 2 , Қ.Норхўжаев 3 асарларида ва бошқа манбаларда ёритилган. Лекин уларда мутафаккир илмий кашфиётларининг дунёқараш мазмуни, борлиқ тўғрисидаги таълимотининг шаклланишига таъсири очиб берилмаган. 1 Мўминов И.М. Хоразмлик буюк энциклопедист олим. – Тошкент: Фан, 1973. - Б. 50; Мўминов И.М. Беруний – фан тарихчиси //Беруний туғилган кунининг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 8-19.; Каримов У.И. Абу Райҳон Беруний //Беруний туғилган куннинг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. – Тошкент: Фан, 1973. – Б.19-31; Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. - Ташкент: Фан, 1972. - 425 с.; Булгаков П.Г., Розенфельд Б.Бируни и его Канон Масъуда. Предисловие к “Канону Масъуда” //Абу Райхан Бируни. Избранные произведения. T.V.; Ч.1. – Ташкент: Фан, 1973. – С. 7-49.; Захидов В.Ю.Ал-Бируни как мыслитель //Бируни Сб. статей. М.- Л.: АНСССР, 1950. - С. 30-60.; Хайруллаев М.М. Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикрлар тарихидан. – Тошкент: Ўзбекистон, 1995. - 237 б.; Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. - 175 с; Шарипов А. Хорезсмкая Академия Маъмуна и философская переписка двух великих мыслителей //Фалсафа ва ҳуқуқ. 2006. № 1. – С. 5-9.; Шарипов А. Абу Райҳон Берунийнинг ижтимоий қарашларининг гуманистик моҳияти //Ilm sarchashmalari. - 2006. № 3. - Б. 40-45.; Насыров Р. Вопросы теории познания во взглядах прогрессивных мыслителей Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1988. -120 с; Носиров Р. Берунийнинг табиий- илмий қарашлари. – Тошкент: 1975. – Б. 60; Носиров Р.Н., Сирожиддинов Ш.С., Зиаутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. Ўқув қўлланма. –Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти, 2007. – Б. 60; Туленов Ж. Диалектика назарияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2001. - 324. б.; Хасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. – Тошкент: 1981. – Б. 20; Баратов М.Б. Абу Райҳон Беруний ва ҳинд фалсафаси //Беруний ва ижтимоий фанлар. - Тошкент: Фан, 1973. –Б. 121-127.; Завадовский Ю.Н. Абу Али Ибн Сина. Жизнь и творчество. - Душанбе: Ирфон, 1980. - 302 с.; Носиров А. Беруний ҳақида Шарқ қўлёзма китобларидаги материаллар: Беруний тўғрисида бўлган манбаларнинг қисқача мазмуни. – Тошкент: Фан, 1950. - 168 б.; Бахадиров Р.М. Из истории классификации наук на средневековом мусульманском Востоке. – Ташкент: Академия, 2000. – 244 с.; Комилов Н., Қуронов М. Миллий маънавиятимиз асослари. – Тошкент: Ўзбекистон файласуфлар миллий жамияти, 2006. - 410 б.; Усманов М.А. Проблемы религии в мировоззрении Беруни //Беруни. К 1000-летию со дня рождения. – Ташкент: Фан, 1973. - С. 39-52.; Усманов М. А. Философские взгляды Мухаммада Закария ар-Рази //Философское наследие народов Ближнего и Среднего Востока. – Ташкент:Фан, 1976. - С.26-48.; Файзуллаев А.Ф. Проблемы противоречия в трудах классиков естествознания и философии Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1974. - 148 с; Файзуллаев О. Фалсафа ва фанлар методологияси. – Тошкент: Фан, 2006. -341б.; Зохидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. - Тошкент: ГФНТИ, 1993. - 120 б.; Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. - Ташкент: Фан, 1992. - 86 с.; Тўраев Б.О. Ҳозирги замон табиатшунослиги концепциялари фани бўйича асосий тушунчаларга изоҳли луғат. – Тошкент: Tafakkur, 2009. – 128.б.; Тўраев Б.О Абу Райҳон Беруний. Тошкент.: Tafakkur, 2010. 968 б. Алиқулов Х. Фалсафий мерос ва маънавий ахлоқий фикр ривожи. –Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти. 2009. - 148 б.; Тоҳир Карим. Миллий тафаккур тарихидан. – Тошкент:Фан, 2003. - 127 б. 2 Каримова С.У. IX-XI аср кимё доришунослик фанлари тараққиётида Марказий Осиё олимларининг ўрни. - Тошкент: Фан, 2002. –461 б. 3 Норхўжаев Қ. Беруний ва унинг геодезия фанига доир ишлари. – Тошкент: Фан, 1973. – 123 б. 7 А.Қаюмов 1 , П.Шермухамедовнинг 2 бадиий, илмий-маърифий китобларида Берунийнинг ҳаёт йўли ва ижоди қизиқарли баён қилинган бўлиб, уларда илмий қимматга эга бўлган фикр-мулоҳазаларни топишимиз мумкин. Ф.Жўрақулов 3 , Г.Носирхўжаева 4 , Д.Файзиходжаева 5 , Л.Йўлдошеваларнинг 6 диссертация тадқиқотларида Беруний илмий- фалсафий таълимотининг айрим қирралари таҳлил қилинган. Лекин борлиқ ҳақидаги таълимоти уларнинг ҳеч бирида махсус ўрганиш объекти бўлмаган ва шунинг учун ҳам бизнинг тадқиқот мавзуимизга билвосита алоқадор, холос. Берунийнинг фалсафий қарашларини хорижлик олимлардан А.Шпренгер, Т.де Буур, М.Мейерхоф, Э.Захау, С.Х.Наср, Юсуф Али, М.С.Хон, А.В. Сагадеев, Анри Корбен, Э.Ахмедов кабилар ўрганишган. 7 Берунийнинг илмий-фалсафий мероси хорижий Шарқ ва Ғарбда ҳам, Ўзбекистонда ҳам муайян даражада тадқиқ этилганлигига қарамай, уларда алломанинг дунёқараши, фалсафий қарашлари, айниқса борлиқ тўғрисидаги таълимоти тугал, мунтазам ва изчил тарзда очиб берилган эмас. Бу эса мутафаккирнинг борлиқ, унинг моҳияти, тузилиши, мавжудлик усули 1 Қаюмов А. Абу Райҳон Беруний. Абу Али Ибн Сино - ажойиб кишилар ҳаёти. – Тошкент: Ёш Гвардия, 1987. - 240 б. 2 Шермухамедов П. Даҳонинг туғилиши ёхуд Абу Райҳон Беруний қисмати. Илмий-маърифий қисса. – Тошкент: VORIS-NASHRIYOT, 2009. - 340 б. 3 Жўрақулов Ф.Н. А.Р.Беруний табиий-илмий ва ижтимоий- фалсафий меросининг Ғарб олимлари томонидан тадқиқ этилиши. Автореф. дис. фалсафа фанлари номзоди. – Тошкент, 2007. - 21 б. 4 Насирходжаева Г. Проблемы историко-философской мысли в трудах Беруни. Автореф.дис.кандидата философских наук. – Ташкент, 1999. - 26 с. 5 Файзиходжаева Д.И. IX-XI асрлар Марказий Осиё мутафаккирларининг мантиққа оид қарашларида исботлаш муаммолари. Автореф. дис.фалсафа фанлари номзоди. – Тошкент, 1999. - 21 б. 6 Йўлдошева Л.С. Абу Райҳон Беруний дунёқарашида ҳинд фалсафаси муаммолари. Автореф. дис.фалсафа фанлари номзоди. – Тошкент, 2010. - 16 б. 7 Қаранг: Sprenger A. Alberunis India Zeitschrift der Deutchen Morgenlandischen Geselschaft. -Leipzig, 1889.B.43 Heffe II. ; De Boer T. Ceschichte der Philosophie im Islam. 1901; Max Meyerhof. Quellen und Studien fur Geschichte der Naturwissenschaften und der Medizim. B. 9 Heft 3, 1932.; Sachau E. Albirunis India. An Account of Religion, Philosophy, Literature, Chronology, Astronomy, Customs, Laws and Astrology of India about D.1030, ed. in the Arabic original. V.II London, 1887.; // Бу асар ҳақида маълумот учун қаранг : Шарипов А . Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. – Ташкент: Узбекистан, 1972. - С. 68-72. Nasr S.N. Introduction to cosmological doctrines in Islam. 1964.; Yusuf Ali, Al-Berunis “India” //Islamic Culture, 1993 Vol 1,; Khan M.S. Al-Beruni on Indian Metaphysies 1981. July.; Сагадеев А.В. Восточный перипатетизм. – М.: Издательский дом Марджани, 2009; Корбен А. История исламской философии/ Пер. с франц. и примечания А.Кузнецова – М.: Прогресс-Традиция, 2010. Ахмедов Э. О структуре арабо- мусульманской философии срендевековья //Философские науки. – М.: 1977, №5. 8 ва шакллари тўғрисидаги таълимотини ҳозирги фалсафа тарихи усул ва принциплари асосида махсус тадқиқ этиш, умумлаштирувчи хулосалар чиқариш, унинг фалсафа тарихидаги ўрни, аҳамиятига холисона баҳо беришни тақозо этади. Диссертация мавзусининг илмий - тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги . Диссертация мавзуси Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Фалсафа факультети “Фалсафа тарихи ва мантиқ” кафедрасининг илмий тадқиқот ишлари мавзуси билан боғлиқ бўлиб, у факультет Илмий Кенгашида тасдиқланган (1997 йил, 5-сонли баённома) ҳамда илмий тадқиқотлар режасига киритилган. Тадқиқотнинг мақсади : Берунийнинг борлиқнинг моҳияти, мавжудлик усул ва шакллари тўғрисидаги қарашларини янги манбалар ҳамда замонавий ёндашувлар асосида тадқиқ этиш. Тадқиқотнинг вазифалари : − Беруний яшаган даврдаги ижтимоий-сиёсий вазият,маънавий тараққиётни янги манбалар ва бугунги кун вазифалари билан боғлиқ ҳолда таҳлил этиш; − Берунийнинг ҳаёт йўли ва меросини унинг асарларида қўйилган муаммоларни кўрсатиш орқали ёритиш; − Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйилиши ва муҳокама этилишини тадқиқ этиш; − Берунийнинг табиййун оқими тарафдори сифатида борлиқ муаммосини ўзига хос тарзда ўртага ташлашини кўрсатиб бериш; − Берунийнинг борлиқ асосида ётувчи субстанциялар ҳақидаги қарашларини очиб бериш; − Берунийнинг борлиқнинг мавжудлик усули ва шакллари тўғрисидаги таълимотини таҳлил қилиш. Тадқиқотнинг объекти : Берунийнинг фалсафий қарашлари, борлиқ ҳақидаги таълимоти. 9 Тадқиқотнинг предмети : Берунийнинг борлиқнинг моҳияти, мавжудлик усул ва шакллари ҳақидаги таълимотини тадқиқ этиш. Диссертациянинг назарий - методологик асоси . Президент И.А.Каримовнинг “Ўзбек миллий фалсафасини” яратиш билан боғлиқ методологик хулоса ва тавсиялари, “Хоразм Маъмун Академиясининг 1000 йиллигини нишонлаш ҳақида”ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 9-ноябрдаги Қарори, шунингдек И.А.Каримовнинг “Юксак маънавият – енгилмас куч” китобида зикр этилган халқимизнинг бой илмий–фалсафий мероси, маънавий қадриятлари, шу жумладан, Берунийнинг жаҳон илм – фани, маданияти тараққиётидаги буюк ўрни, унинг ривожига таъсири, шунингдек, алломанинг илмий объективлик ва тарихий ҳаққонийлик методи, эътиқоди, дунёқараш ва маънавий идеалларга содиқлиги, инсонпарварлик ва ижтимоий адолатни баҳолаш билан боғлиқ сифатларни, кўрсатиш асосида чиқарган хулосалари ушбу диссертацион тадқиқотимиз учун назарий–методологик асос вазифасини ўтади. Тадқиқотнинг методлари : қиёсий таҳлил, редукция методи ва экзогетик манбашунослик усуллари, верификация ва фальсификация принциплари, парадигмал ёндашув, илмий объективлик, системалилик, тарихийлик ва мантиқийлик бирлиги, ворисийлик принциплари, герменевтик метод. Тадқиқот фарази шундан иборатки, биринчидан, Берунийнинг борлиқнинг моҳияти ва мавжудлик усуллари тўғрисида турли асарларида билдирган фикр-мулоҳазаларининг қиёсий таҳлил қилиниши, синтезланиши ва умумлаштирилиши буюк алломанинг онтологик концепциясини яхлит ҳолда тасаввур қилишга, унинг илмий қадр-қимматини тўғри баҳолашга имкон беради ва мазкур мавзу бўйича тадқиқотлар учун муҳим манбавий асос бўлади. Иккинчидан, Беруний борлиқ тўғрисидаги таълимотида субстанционал концепцияни ривожлантирди. Бу концепция, натурфалсафий жиҳатларига қарамай, бутун Ўрта ва Яқин Шарқдаги фалсафий ва илмий тафаккур жараёнига сезиларли таъсир кўрсатди. У оламнинг замонавий 10 илмий-фалсафий манзараси, тафаккур тарзининг шаклланиши тўғрисидаги тасаввурлар эволюциясини англашда ҳам ўз ўрнига эга бўлди. Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар : − Берунийнинг борлиқ, субстанциялар ҳақидаги онтологик таълимотининг шаклланишида тарихий шарт-шароит, илм- фандаги, шу жумладан, фалсафий, мантиқий тафаккурдаги юксалиш; мумтоз ислом фалсафаси, ундаги онтологик қарашлар; қадимги ҳинд фалсафаси, неоплатонизм таълимотлари, қадимги юнон фалсафий таълимотларидаги онтологик концепциялар, Беруний мансуб бўлган табиййун оқими асосчилари Жобир, Эроншахрий, Розийнинг борлиқ тўғрисидаги таълимотларининг бевосита ва ҳал қилувчи таъсирини кўрсатиб бериш; − Беруний илм-фан, фалсафа тараққиётидаги қадимги юнон мутафаккирлари Левкипп, Демокрит ва бошқалардан кейин ўтган даврдаги илмий-фалсафий тараққиёт ютуқларини ҳисобга олиб, ўзи 1086 о\u1203 .имоя қилган борлиқ тўғрисидаги концепцияга бир қатор ўзгартиришлар киритган: бўшлиқнинг мавжуд бўлиши мумкин эмаслигини асослаган, оламнинг макон ва замонда чексиз бўлишини эътироф этган, охирги бўлинмас зарра (атом)нинг янада бўлинмаслиги ҳақидаги фикрни шубҳа остига олган; − Берунийнинг борлиқ, субстанция ҳақидаги таълимотининг реляцион концепция вакиллари Аристотель, Форобий, Ибн Синоларнинг борлиқ, субстанция ҳақидаги таълимотлари билан қиёсий таҳлили унинг ўзига хослигини кўрсатади; хусусан, сувга бирламчи ибтидо – субстанция сифатида қараши, унга Қуръони Каримдан далил келтириши ҳамда илмий жиҳатдан асослашга уриниши, масалан, сув, олов, ҳаво, тупроқни ҳақиқий яратувчи, ижодкор фаол куч, атом(зарра)ларни уларнинг таркибий элементлари сифатида талқин этиши бундан далолат беради; − XX аср - XXI аср бошида Беруний ижодига, шу жумладан, олам, унинг тузилиши, мавжудлик шакллари тўғрисидаги қарашларига бўлган қизиқишнинг кучайиши ҳамда унинг баъзи асарларининг қайта нашр 11 этилиши Беруний илмий ва фалсафий таълимотининг оламнинг ҳозирги илмий манзараси ва замонавий фалсафий принциплар асосида қайта англаниши ва баҳоланишини тақозо этади; − Берунийнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари ўзаро уйғун ҳолда ривожланган бўлиб, ўзига хос натурфалсафий кўринишга эгадир; − Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги фалсафий таълимотининг муҳим илмий асосларидан бирини Птолемей геоцентрик назарияси ҳамда у кейинчалик гипотетик тарзда илгари сурган ва математик усул билан асослаган гелиоцентрик ғоя ташкил этади. Шуларга таяниб, мутафаккир борлиқнинг тузилиши ва ҳаракати тўғрисидаги ўз фикр- мулоҳазаларини илгари сурган; − Беруний макон ва замонни ҳаюланинг оддий атрибутлари эмас, балки субстанционал асослар сифатида олиб қаради ҳамда улар билан бир қаторда худо, жон (нафс), ҳаюлани бирламчи субстанциялар деб ҳисоблади. Кейинчалик бу бешта бирламчи субстанцияни янада бирламчироқ бўлган субстанцияга келтиришга уринди; − Берунийнинг борлиқ, субстанциялар, уларнинг мавжудлик усул ва шакллари ҳақидаги қарашлари ҳозирги умумий фалсафа ўқув курсининг онтология, методология қисмларини яратишда маънавий, гносеологик асос бўла олади. Ишнинг илмий янгилиги . Борлиқ муаммосининг Беруний асарларида қўйилиши, уларда “Борлиқ” тушунчаси таърифи ва талқини, шунингдек, мутафаккирнинг борлиқнинг бешта субстанциал асоси, унинг мавжудлик усули, ҳаракати, тараққиёти, борлиқнинг мавжудлик шакллари – макон ва замон, улар алоқадорлигининг умумий ва хусусий жиҳатларининг илк бор замонавий тамойиллар асосида махсус фалсафий – тарихий тадқиқ этилганлиги тадқиқотнинг принципиал илмий янгилигини ташкил этади. Буни қуйидаги ҳолатлар ойдинлаштиради: 12 − Берунийнинг борлиқ тўғрисидаги таълимоти шаклланишининг ижтимоий-тарихий шарт-шароитлари фалсафий-тарихий, ғоявий- гносеологик илдизлари кенг кўламдаги манбалар асосида ўрганилди; − XX асрдан бошлаб Беруний илмий-фалсафий меросига, шу жумладан, борлиқ тўғрисидаги қарашларига бўлган қизиқишнинг ортиши аниқланди; − табиййун оқими тарафдори сифатида Берунийнинг борлиқ масаласини ўзига хос тарзда қўйиши кўрсатилди. Хусусан, табиатшунос олим сифатида тажрибавий усулни юксакликка кўтариши ва оламни билишга қўллаши, муҳим табиий-илмий ғояларни борлиқнинг моҳияти ва тузилишини асослашга йўналтириши унинг онтологик таълимотининг муҳим хусусиятини ташкил этиши очиб берилди. − Берунийнинг “борлиқ” (олам) тушунчасига берган таърифи, унинг талқини тадқиқ этилди; − мутафаккирнинг олам, борлиқ асосида ётувчи субстанциялар ҳақидаги таълимоти унинг турли асарларида билдирган фикр- мулоҳазаларини таҳлил этиш ва умумлаштириш асосида англанди. Тадқиқот натижаларининг назарий аҳамияти . Диссертация жаҳон фани тараққиётида Берунийнинг ўзига хос ўрни ва роли борлигини асослашда, унинг дунёқарашининг илм – фан, фалсафий тафаккур тараққиётидаги беқиёс қадр - қимматини кўрсатишда муҳим аҳамият касб этади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти . Тадқиқот натижалари ёшларда юксак маънавиятни шакллантириш, уларни миллий ғоя руҳида тарбиялаш билан боғлиқ тарғибот ишларида муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, тадқиқотдан “Фалсафа”, “Борлиқ фалсафаси”, “Фалсафа тарихи”, “Марказий Осиё фалсафаси тарихи”, “Ижтимоий фалсафа” каби фанларни ўқитишда тегишли мавзулар бўйича маъруза ва амалий машғулотлар учун материаллар сифатида фойдаланиш мумкин. 13 Натижаларнинг жорий қилиниши . Диссертацияда илгари сурилган ғоялар, келтирилган хулосалар Ўзбекистон Миллий университети, Тошкент автомобил-йўллар институтида “Фалсафа”, “Фалсафа тарихи”, “Марказий Осиё фалсафаси тарихи”, “Марказий Осиё фалсафаси ва унинг жаҳон маданиятидаги ўрни”, “Ижтимоий фалсафа” каби фанлардан маъруза ва амалиёт машғулотларида фойдаланилаётганлиги, “Марказий Осиё фалсафий меросини ўрганиш” тўгараги фаолияти натижалари асосида нашр этилган “Баркамоллик сарчашмалари” китобининг I-II қисмларида акс этганлиги расмий ҳужжатлар асосида далолатланган. Тадқиқотнинг илмий-назарий хулоса ва ечимлари Халқаро ва Республика миқёсида ўтказилган қатор илмий конференцияларда баён этилган ва илмий мақола, тезислар шаклида эълон қилинган. Ишнинг синовдан ўтиши ( апробацияси ). Диссертация Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети Фалсафа факультети “Фалсафа тарихи ва мантиқ” кафедрасида бажарилган ва 2009 йил 28 январдаги йиғилишида (Баённома №12) ҳамда Д.067.02.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган кенгаш ҳузуридаги илмий-назарий семинарнинг 2011 йил 15 сентябрдаги йиғилишида (Баённома №6) муҳокама қилиниб, ҳимояга тавсия этилган. Натижаларнинг эълон қилинганлиги . Диссертациянинг асосий ғоялари, унда баён этилган илмий-назарий хулосалар ва амалий тавсиялар муаллиф томонидан бевосита мавзу бўйича нашр этилган 6 та журнал мақоласида, халқаро ва республика миқёсидаги илмий конференциялардаги маърузалари ва тезисларида илмий-фалсафий жамоатчилик эътиборига ҳавола қилинди. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми . Диссертация кириш, уч боб, 6 параграф, хулоса ҳамда фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат бўлиб, жами 160 бетни ташкил этади. 14 I БОБ . БЕРУНИЙ ЯШАГАН ДАВР ХУСУСИЯТЛАРИ , УЛАРНИНГ МУТАФАККИР ДУНЁҚАРАШИ ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ Бу бобда IX-XI асрлардаги Яқин ва Ўрта Шарқ, хусусан, Марказий Осиёдаги, айниқса, Хоразмдаги ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий вазият, маданий юксалиш, Берунийнинг ҳаёти, илмий мероси, фалсафий дунёқарашининг шаклланиши, унинг тадрижоти, шунингдек Хоразм “Маъмун Академияси”даги фаолияти, илмий йўналиш ва муаммолар бўйича тадқиқотлари, унинг фалсафий тафаккур тарихида тутган ўрни таҳлил қилинади. 1.1. Беруний яшаган давр : ижтимоий - сиёсий вазият , маънавий – маданий тараққиёт Абу Райҳон Беруний (973-1048) тарихий воқеаларга бой замонда яшади. Бу даврнинг ўзига хослиги, ундаги кучли ижтимоий- сиёсий ва ғоявий жараёнлар, хусусан Хоразмдаги ижтимоий муҳит, маънавий ҳаёт, илму-фан ривожи, Хоразм Маъмун академиясининг вужудга келиши Беруний дунёқарашининг шаклланишига таъсир қилди. Беруний ва унинг илмий мероси, тафаккурининг чуқурлиги, илмий исботлаш усулларининг фундаменталлиги Ўрта Осиё ва Шарқнинг бошқа халқлари томонидан асрлар давомида яратилган бой илмий ва маданий анъаналарни умумлаштиришда ва янада тараққий эттиришда ўз ифодасини топди. Бу ҳақида Президентимизнинг Германияда Хоразм Маъмун академиясининг 1000 йиллигига бағишлаб нашр этилган китоб учун эпиграф қилиб олинган қуйидаги фикрлари эътиборлидир: “Муқаддас Хоразм тупроғида ўсиб-унган, халқимиз тарихида ўчмас из қолдирган Абу Райҳон Беруний, Муҳаммад Мусо Хоразмий каби мўътабар зотлар жаҳон цивилизациясига, умумбашарий қадриятларга қўшган ҳиссаси билан 15 миллатимизнинг фахру-ғурурига айланган Хоразм заминида бундан 10 аср муқаддам ўз бағрида Шарқнинг буюк алломаларини бирлаштирган, инсоният тарихидаги илк академиялардан бири бўлган Маъмун академияси фаолият кўрсатгани ҳам буни тасдиқлайди” 1 . Илк ўрта асрда Яқин ва Ўрта Шарқда деҳқонлар оммасининг машаққатли меҳнати туфайли гуллаб-яшнаган воҳаларнинг вужудга келиши, ажойиб архитектура қурилишига эга бўлган катта шаҳарларининг бунёд этилиши, ҳунармандчиликнинг тараққий этиши, карвон, дарё ва денгиз йўллари орқали амалга оширилган халқаро савдо алоқаларининг кенгайиши, Шарқ ва Ғарб мамлакатларининг иқтисодий, сиёсий ва маданий алоқаларининг жонланиши, давлат ҳаётининг кўп асрлик - қадимги ва илк ўрта асрда вужудга келган анъаналари, турли ижтимоий гуруҳлар ва улар ғояларидаги кескин фарқлар, ўтроқликка асосланган воҳалар ва кўчманчилар саҳроси аҳолиси ўзаро муносабатларининг чатишиб кетиши, Ўрта Осиё ва Шарқнинг бошқа мамлакатлари халқларининг маданий бойлиги, ёзувининг (Хоразм, кхорошти, сўғд, туркий ёзув каби) тараққий этиши – буларнинг ҳаммаси Беруний, Ибн Сино, Носир Хисрав, Умар Хайём, Балъамий, Фирдавсий, Рудакий, Наршахий каби фан ва маданият арбоблари дунёқарашининг шаклланиши ва илмий тафаккури ривожи учун зарур тарихий шароит яратиб берди. Мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитда сомонийлар эски ва янги тартиб-қоидаларни усталик билан ишлатиш усул, ҳадисларни қўлладилар, Абу Али Симжур, Фоиқ ва шу каби янги йирик ҳарбий – феодал ер-сув, мулк эгалари фаолиятига, идора ва бошқарувига кенг йўл очиб бердилар. Бироқ, бу ҳали мустаҳкамланиб улгурмаган янги феодал идора бошқарувида сепаратчи- бўлгинчи, яъни ҳар бир катта вилоят, беклик, ўлка эгаси бўлиб олган йирик ҳарбий, феодал мулк эгаларининг марказлашган давлат идорасидан чиқиш, ўзи мустақил бўлиб олишга уринишларини кучайтириб юборган эди. Бундай 1 Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. – Берлин, 2006. – Б. 5. 16 сепарат – бўлгинчи кучларни тинчитиш йўллари топилганда эса, улар ён қўшни, янгидан кучайиб келаётган ижтимоий кучлар, масалан, Маҳмуд Ғазнавий, қорахонийлар, кейинчалик эса салжуқийлардан мадад, ҳомийлик олар эдилар. Сомонийлар ўрнини эгаллаган, бу давлатни бўлиб олган қорахонийлар ва ғазнавийлар давлатлари, кейинчалик салжуқийлар, хоразмшоҳлар давлати ана шу жараёнлар оқибатида шаклланди. Қашғар, Фарғона ва Еттисувда марказлашган феодал давлат қурган қорахонийлар 999 йили сомонийлар давлатининг Ўрта Осиёдаги ҳукмронлигини тугатиб, Амударёгача бўлган жойни ишғол этдилар. Сомонийларнинг Амударёдан у томондаги ерлари эса янги ташкил этилган Ғазна султонлиги қўл остига ўтди. Ғарб томонда эса каттагина сиёсий таъсирга эга бўлган аббосийлар халифалиги ҳукм сурарди. Хоразмнинг қадимги пойтахти Кат шаҳрида африғийларнинг охирги ҳукмдори Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Хоразмшоҳ тахт сурарди 1 . Араб истилосидан кейин қадимги, анъанавий Хоразмда ўзига хос икки давлат, сулола шаклланган эди. Хоразмнинг шимолий минтақаларида амалда мустақил ҳокимият ташкил этилиб, унинг ҳукмдори Миздеҳқонда тахт сурган. VII-X асрларда гуллаб яшнаган буюк Евроосиё салтанати-Хазар ҳокимлигининг ворисий давомчиси сифатида африғийлар давлати ҳукм сурар, унинг тасарруфига нафақат анъанавий Хоразм ҳудудлари – Каспий бўйидаги Журжон минтақасидан Шимолда Қуйи Сирдарё ҳавзасида гуллаб- яшнаган Жанд, Барчинлиғкент минтақалари, сомонийлар давлати сарҳадларидан то Жанубий Ўрол тоғлари, Туркистон паст- текислиги, Сибир бўзқирларигача, Ғарбий-шимолда эса Итил (Атил)-Булғор ҳамда Қрим ороли, Дон чўлларидаги печенег, қумон, гагауз минтақалари кирар эди. Афсуски, Шимолий Хоразм – Кат пойтахти бўлган Африғий амирлари давлатининг тарихий шаклланиши, ижтимоий-сиёсий, диний-мафкуравий аҳволи, 1 Қаранг: Мўминов И. Беруний ва ижтимоий фанлар. – Тошкент: Фан, 1973. – Б.29. 17 маданий тараққиёти-Хоразмнинг бу даврда авж буржига кўтарилган Ғарб ва Шарқ, Жануб ва Шимол ўртасидаги қизғин, мураккаб, дунёвий кўламдаги транзит, савдо-карвон, моддий-техника, алоқа ва коммуникация маркази, Ғарб билан Шарқ орасида “халқларнинг буюк қўчиши” (миграция), этнодемографик жараёнларида ўйнаган роли, таъсири ва аҳамияти тўғрисида, тор доирадаги мутахассисларни ҳисобга олмаганда, кўпчилик етарли маълумотга эга эмас. Ҳолбуки, Хоразм-Хазар давлати (Шимолий Хоразм) миллий давлатчилигимизнинг энг муҳим, порлоқ саҳифаларини ташкил этади. Ғарбда, шунингдек, Россия, Туркманистон ва Ўзбекистонда нашр этилган баъзи фундаментал тадқиқотлар, масалан, С.П.Толстовнинг “Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования”, “По следам древнехорезмийской цивилизации” 1 , Б.Д. Греков ва А.Ю.Якубовский 2 , М.И. Артомонов 3 , С.Г. Агаджанов 4 асарларидан ва қисман “История народов Узбекистана” 5 (I-жилди)дан, гарчи тўлиқ бўлмасада, муайян хабар, маълумотларга эгамиз. Хусусан, С.П. Толстов тадқиқотлари натижалари Шимолий Хоразм-Хазар давлатининг қудрати, маданий – техникавий, коммуникатив, савдо-тижорат алоқалари тўғрисида бизга жуда кўп маълумотлар бера олади. Юқоридаги мухтасар маълумотларга эътиборни қаратишимизнинг сабаби шундаки, Беруний ана шу Шимолий Хоразм-Кат давлати ҳукмдорларининг ишончли арбоби, нуфузли аллома сифатида сомонийлар таъсир доирасидаги Жанубий Хоразмга қарши мавқеъда анча фаол сиёсий (эҳтимол, элчилик) фаолияти билан иштирок этган. Шу сабабли у 994-997 Райда, 999-1004 йилдан то 1009-1010 йилгача Каспий бўйидаги Журжонда Зиёрий-Каквайхийлар ҳукмдори Қобус ибн Вушмгир ҳузурида 1 Қаранг: Толстов С.П. Древный Хорезм. Опыт историко- археологического исследования. – М.: 1948; шу муаллиф: По следам древнехорезмийской цивилизации. – Л., 1948. – С. 234-273; Шу муаллиф: Қадимги Хоразм маданиятини излаб. – Тошкент: 1950. - Б. 10. 2 Қаранг: Греков Б.Д., А.Ю.Якубовский. Золотая Орда и её падение. – М., 1950.-256 с. 3 Қаранг: Артомонов М.И. История Хазар. – М.: Наука. ГРВЛ., 1962. - 248 с. 4 Қаранг: Агаджанов С.Г. Очерк истории Огузов и Туркмен Средней Азии IX-XII вв. – Ашхабад, 1969. 5 Қаранг: История народов Узбекистана. В 2-х тт. – Ташкент: 1950. - С. 280-283. 18 сургунда бўлиб, 1010-1011 йиллардагина Хоразмга қайта кела олган. П.Г.Булгаков талқинида ҳам 1004-1011 йиллар лакун (узилиш__________) бўлиб қолган 1 . IX-асрга келиб Миздеҳқоннинг ғарбдаги Гурганж (ҳозирги Кўҳна Урганч) шаҳри тез ривожлана бошлади ва Х-аср охирида бу шаҳар янги маъмунийлар сулоласининг пойтахтига айланди. Маъмунийлар Катда ҳукм сураётган қадимги африғийлар сулоласи билан рақобатда муваффақият қозондилар. 995 йили Гурганж амири Маъмун ибн Мухаммад Кат шаҳрини ишғол этиб, охирги африғий амирини қатл эттирди ва ўзи Хоразмшоҳ унвонини қабул қилди. Шу вақтдан бошлаб, Гурганж ягона хоразмшоҳлар давлати пойтахти бўлиб қолди. Хоразмшоҳ Маъмун ибн Муҳаммад (992-997) ва унинг ворислари Орол олди саҳролари, Волга бўйи, Шимолий Кавказ ва ҳатто Киев Русигача бўлган катта ва кичик қабилалар ҳамда давлатларнинг сиёсий ҳаётида фаол иштирок этдилар. Муаллифи ҳамон номаълум қолаётган “Ҳудуд-ул-олам”да, яъни 982- 983-йилларда Хоразмдан ўтган сайёҳ асарида 930-933 йилларда Хоразмда йирик шаҳарлар-Қож (Ҳос-Кат), Хашмисан, Навжобан, Гурганж, Карднозхос, Базминия, Деҳ-Қаролкин, Кардор, Хива, Жанд, Хора, Дехинав- қарийб 13 шаҳар борлиги кўрсатилган 2 . 985-йилда Хоразмдан ўтган сайёҳ, жуғроф, тарихчи Мақдисий эса аниқ 32 та, қўшимчалар билан қарийб 40 та йирик шаҳарлар, аҳоли масканларини бўлганлигини айтиб ўтади 3 . Агар, юқорида саналганлар ёнига 995-йилда Жанубий ва Шимолий Хоразмлар бирлашиши арафасида Қос (Кат) африғий-хоразмшоҳлар исёнкор сомонийлар ва укаси Абу-л-Қосим Симжурга қарши курашда кўрсатган ёрдамлари учун уларга совға, мукофот қилиб берилган Хуросоннинг Обивард ва Наса вилоятлари 1 Қаранг: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Ташкент: Фан, 1972. - С. 35-69: Захиди А. К вопросу о времени создания Хорезмской “Академии Маъмуна” //Общественние науки в Узбекистане. - 2006. - № 1-2. – С. 14-21. 2 Ҳудуд-ул-олам (Муовароуннахр тавсифи) – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. – Б.22 . 3 Мақдисий. Аҳсан ат-тақасим фи-л-маърифат ал-акалим /Толстов С.П. По следом древнехорезмийской цивилизации. – М.-Л., 1948. – С.236 . 19 шаҳарларини 1 , шу жумладан, Амударё порт-божхона шаҳарларини ҳам қўшиб саналганда, 50-60 шаҳар масканлар бўлган деб хулоса қилса бўлади. Бу эса айнан Абдуллоҳ Маъмун I (996-1009) ва Абу-л-Аббос Маъмун II (1009-1017)нинг ҳокимиятга келиш арафасида ва шу сулола ҳукмронлик қилган Х асрнинг 35-40 йиллари давомида анъанавий Катта Хоразм тиклана бошлаганлиги, ўз тараққиётида улкан ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ва маданий кўтарилиш палласига кира бошлаганлиги, Жануб ва Шимол, Ғарб ва Шарқ ўртасида ҳам маданий, коммуникатив алоқалар, савдо- тижорат ва халқаро сиёсат борасида қудрат, обрў касб эта бошлаганлигини яққол кўрсатувчи объектив аломатлар эди. Бу хулосамизнинг бевосита тарихий, манбавий тасдиғи 1010-1017 йилларда Аббосийлар халифаси томонидан (албатта ўзининг геополитик стратегик мақсадларидан келиб чиққан ҳолда) Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатининг халқаро муносабатларнинг тўлақонли, мустақил субъекти, ўзининг иттифоқдоши (Маҳмуд Ғазнавийнинг Бағдодга қарши зуғумини тизгинловчи куч) сифатида эътироф этиши, махсус элчилик ҳайъати халат, ноғора ва бошқа регалияларни, халифа мактубини юбориб, аббосийлар фойдасига давлат хутбасини ўқитишида яққол кўзга ташланган эди. Шунинг учун ҳам Маҳмуд Ғазнавий чапдаст ва стратег сиёсатчи сифатида Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатини тезкор, шиддатли ва қатъий тарзда маҳв этишни самарали амалга оширган эди 2 . Демак, Шимолий Хоразм-Кат африғийлари ва Урганч амири Маъмун ибн Муҳаммаднинг эҳтиёткор, лекин ўта изчил ички ва ташқи сиёсати ишлаб чиқариш, савдо-тижорат, илмий-маданий, йўл, коммуникатив алоқаларнинг тезкор ўсишига олиб келди. Маъмун ибн Муҳаммад Урганчда тахтга ўтиргач, 1 Толстов С.П. Древный Хорезм. Опыт историко- археологического исследования. – М.: 1948; Шу муаллиф: По следам древнехорезмийской цивилизации. –Л.: 1948. – 266 с.; Булкагов П.Г. Жизнь и труды Беруни. - С. 38-39. 2 Бу ҳақда махсус ва муфассалроқ қаранг: Беруний Абу Райхон. Китаб-ул-мусамара фи ахбар Хвразм ёки: машахири Хваризм-Абу-л-Фазл Байҳақий. Ta’хixu Масъуд- История Масъуда. – М.: Наука. 1909. - С. 808- 836; Зохидий А., Хидиров А. Беруний-дипломат, сиёсий арбоб //Xalqaro munosabatlar.- 2005. - №4. - Б. 99- 103; Захиди А. К вопросу о времени создания Хорезмской Академии Маъмуна //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. – Тошкент: Фан, 2006. - № 1-2. - Б. 14-21. 20 982-йилдан 993-996 йилларгача бўлган вақт оралиғида Урганчнинг мавқеи тез кўтарилиб, илмий-маданий, иқтисодий ва сиёсий таъсири ортиб борган 1 . Илмий-маданий кўтарилиш Хоразм ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ҳаётидаги ана шундай тараққиёт жараёнларининг оқибати эди. Беруний яшаган давр арафасида, яъни IX-асрдан бошлаб Марказий Осиё ва бошқа мусулмон мамлакатлари маънавий ҳаётида ҳам кескин юксалиш содир бўлиб, у бир неча аср давом этди. Ўша даврнинг илмий тилига айланган араб тилига турли чет тилларидан китобларининг таржима қилиниши авж олди. Бу ҳақда биз барча Ғарбий Европа тилларида вужудга келган махсус ва улкан тадқиқот адабиётларида ҳам алоҳида таъкидлаб ўтилганини кўришимиз мумкин. Хусусан, мусулмон халқлари фалсафасининг пайдо бўлиш ва ривожланишининг биринчи мумтоз босқичи IX-XI-асргача Машриқда, яъни Япон денгизидан Ўрта ер денгизи соҳилларигача бўлган минтақада, иккинчи мумтоз босқичи XI- XII-асргача Испанияда қудратли ал-Моравийлар ва ал-Муваҳадийлар халифалигининг ривожланиши ҳамда ижтимоий - иқтисодий ва илмий - маданий алоқаларнинг Мағрибда, хусусан Шимолий Африка, бутун Периней ярим ороли (Испания, Португалия, жанубий-ғарбий Франция) мамлакатларида ўрганилиши билан боғлиқдир. Бу фалсафа мусулмон халқлари фалсафаси деб шунинг учун ҳам аталадики, унда турли миллат ва халқдан чиққан олимларнинг кўпчилиги мусулмон жамияти муҳитида яшаб, улар яратган илмий-фалсафий асарлар араб тилида ёзилган эди. Профессор А.Б. Халидов ўзининг “Араб қўлёзмалари” асарида ёзишича, “Араб тилидаги маданият ўз мазмуни, йўналиши, ютуқлари билан Уйғониш даври маданий юксалишини ўзида ифода этди. Бундан ташқари, вужудга келган халифалик - араб-мусулмон давлатида кескин курашлар, қаршиликларига қарамай, ерли халқ босқинчиларга қарам бўлиб қолган эди. 1 Қаранг: Толстов С.П. Древный Хорезм. Опыт историко- археологического исследования. – М., 1948. - С. 242-244. 21 Буюк олим Беруний таърифича, босқинчилар ерли халқларга ҳам моддий, ҳам маънавий жиҳатдан катта зарар келтирди – ерли ҳокимият тугатилиб, маданият ёдгорликлари, мавжуд ёзувлар йўқ қилинди, китоблар ёндириб юборилди” 1 . Лекин бу маданий юксалиш жараёнини тўхтатиб қола олмади, у ўз давомига эга бўлди. Яқин ва Ўрта Шарқда IX-асрдан бошланиб бир неча аср давом этган ва турли мамлакатларда қисқа вақт ичида ўзининг юксак нуқтасига кўтарилган бу маданий равнақ сўнгги йилларда адабиётда Ренессанс (Уйғониш даври) деб тавсифланмоқда. IX-XII-асрлардаги Ўрта ва Яқин Шарқдаги маданий кўтаринкилик кўпгина шарқшуносларнинг асарларида “Араб Ренессанси” номи билан кўрсатилади, бу эса аслида ҳақиқий тарихий фактларга асосланмаган, умуман объектив ҳақиқатни акс эттирмайди. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, у даврдаги Ренессансда арабларга бўйсундирилган барча халқларнинг маданий ютуқлари баробар иштирок этган ва бир бутун ҳолда IX-XII-асрлар Ренессансини ташкил этади. Лотин тили Европа Ренессанси тили бўлгани сингари, араб тили ҳам бу даврда катта ҳудудда илмий алоқа қуролига айланган бўлиб, илмий асарларнинг араб тилида яратилган бўлиши, масалага юзаки қараганда, унинг яратувчиси, муаллифи фақат араблар эди, деган нотўғри хулосага олиб келиши мумкин. “Араб Ренессанси” терминининг қўлланиши – ана шунинг оқибатидир. Аслида “Араб Ренессанси” – термини IX-XII-асрларда Миср, Сурия, Ироқ, Мағриб каби араб мамлакатларида юз берган маданий ривожланиш сифатида талқин этилишини тақозо этади 2 . Уйғониш даврида Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари маданияти, фанининг ривожига улкан ҳисса қўшган ал-Хоразмий, ал- Фарғоний, Жобир, Закария ар-Розий, ал-Киндий, ал-Форобий, Ибн Сино, ал- Беруний, Умар Хайём, Наршахий, Баттоний, Марвазий, Маҳмуд Қошғарий, Маъсудий, 1 Халидов А.Б. Арабские рукописи. – М.: Наука, ГРВЛ, 1985. - С. 122-140; Беруний. Ал-Осор-ул-боқийа //Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар - Танланган асарлар. – Тошкент: Фан, 1968. - 1жилд_____. – Б. 72-84. 2 Қаранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 13. 22 Байҳақий, Кифтий, Ёқут, Абул Вафо, Ибн Рушд, Замахшарий, Фарёбий, Улуғбек, Коший, Али Қушчи, Ибн Халдун каби ўрта аср фани, фалсафаси устунлари бу давр маданияти тарихида чуқур из қолдирганлар. Демак, юқорида билдирилган фикрлардан шу нарса маълум бўладики, Уйғониш даври Шарқда бошланиб, Ғарбда давом этган тарихий-маданий жараённи ўзида ифода этади. Шуни таъкидлаш керакки, Уйғониш даври маданияти, фани, фалсафасининг ўзига хослигини талқин қилишда ҳам турли хил қарашларни кўрамиз. Хусусан, баъзи адабиётларда, “Уйғониш даврининг ўзига хос хусусиятларидан бири шунда эдики, унда антик маданият ютуқларининг уйғонишини, унинг тикланишини кўрамиз” 1 , дейилади. Академик М.Хайруллаев эътироз билдириб, уни антик маданиятни тиклаш, уйғотиш деб талқин қилиш нотўғридир; антик маданиятни тиклаш унинг уйғонишидан кутилган мақсад эмас, балки асосий восита бўлиб хизмат қилади деб тушунтириш тўғрироқ бўлса керак, дейди 2 . Бизнингча, у ҳақиқатга яқинроқ талқиндир. Агар антик маданиятни тиклаш мақсад бўлганда, унинг сезиларли барча натижалари Уйғониш даври маданиятида ўз аксини тўлароқ топган бўлур эди. Лекин биз бундай манзарани кузатмаймиз. Ҳатто қадимги грек адабиётининг оқсоқоли Гомернинг “Илиада”, “Одиссея” сининг Ўрта аср Шарқида қай даражада маълум бўлганлиги, ўрганилганлиги ҳақида маълумотлар кам. Ана шундай маълумотлардан бирини Беруний беради. У ўзининг “Ҳиндистон” асарида Гомер мисраларини эслатиб ўтади, бундан унинг Ўрта аср Шарқининг энг йирик олими Берунийга маълум бўлгани кўриниб туради, аммо Гомер номини на араб, на форсий ва на туркий асарларда учратамиз. Бу фактни биз юқоридаги М. Хайруллаев талқинининг тўғрилигини тасдиқлаш учун эса эсга олдик, холос. 1 Конрад Н.И. Запад и Восток. -М.: Наука. 1966. – С. 494. 2 Қаранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. -Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 91. 23 Табиийки, бу хулоса Ўрта ва Яқин Шарқ Уйғониш даврида антик маданиятни ўрганиш йўлида амалга оширилган улкан ишларни рад этмайди. Бу даврда қадимги юнон муаллифлари ижоди: Платон (Қонун ва Тимей), Аристотел (“Сиёсат”, “Категориялар”, “Аналитика”, “Пайдо бўлиш ва йўқолиш тўғрисида”, “Жон ҳақида”, “Этика”), Теофраст, Прокл, Александр Афродизий, Порфирий асарлари, Гиппократ (“Оғир касалликлар”, “Инсон табиати” ва бошқалар), Гален (“Ҳунар” “Қон томири ва касалликни даволаш”, “Анатомиялаштириш” ва бошқалар), Эвклид (“Геометрия асослари”, “Чўққилар ва бошқалар”), Птоломей (Алмагест ал- Мажистий), Архимед (“Шар ва цилиндр тўғрисида”, “Доирани тўрт ва етти қисмга бўлиш”, “Туташувчи доиралар”), Апполония Бергский (“Конуссимон кесишмалар”, “Ясси кесишмалар”), Аристарх Самосский ва бошқаларнинг асарлари машҳур бўлиб қолди. Айни пайтда Форс тилидан бадиий дидактик асарлар: “Калила ва Димна”, “Шаҳзода ва Парвез”, “Форс шоҳлари ҳаётлари” ва бошқалар; ҳинд тилидан медицинага оид асарлар: “Ҳинд дорилари ва уларнинг номлари”, “Сафад”; астрономик жадваллар илова этилган сайёраларнинг ҳаракати тўғрисида рисола – “Сиддихант”; арифметикага доир китоблар ва бошқалар таржима қилинди 1 . Юқоридагилардан маълум бўладики бу даврда ҳинд, форс, араб, юнон тилларидан медицина, математика, астрономия, мантиқ, психология ва бошқа фанларга доир кўп китоблар таржима қилинди. Айниқса, юнон муаллифларининг ишлари кўплаб таржима қилинди. Бунга халифаларнинг ўзлари - Мансур, Ҳорун ар-Рашид, Маъмун ҳам катта эътибор қаратганлар. Хусусан, Ал-Маъмуннинг зарбаси натижасида Византиянинг мағлуб бўлишидан кейин у ердаги кутубхонада сақланаётган китоблардан биттадан нусхалари олиниб, Бағдодга олиб кетилди ва у ерда араб тилига ўгирилди. Ўша даврда Хусайн ибн Бахтяшу оилалари, Собит ибн Курра, Коста ибн Лука, Семон ибн Курра, Яхё ибн Ади, Исҳоқ Дамашқийлар юнон табиий 1 Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. - Б. 79. 24 илмий ва фалсафий адабиётларининг таржимонлари сифатида шуҳрат қозондилар. Форс тилидан таржима қилиш билан Масаржувайх, Наубхат, Ибн ал-Ҳасан, Ибн Саҳл, Ибн ал-Муқаффа, ҳинд тилидан Ибн Макка ва Ибн Даҳн, наботий тилидан таржималар билан Ибн Вахшия ва бошқалар шуғулландилар. Адабий ва илмий асарларининг илк таржимонларидан бири эронлик Абдулла ибн ал-Муқаффа (724-750) эди. Муқаффа йирик олим, ёзувчи ва таниқли арбоб бўлган. У “Буюк ишлар учун насиҳатлар” ва “Кичик ишлар учун насиҳатлар” каби асарлар ёзган. Ўзининг “Ҳиндистон” асарида Беруний Муқаффани моний таълимотининг тарғиботчиси сифатида таърифлайди. Муқаффа халифа Мансур даврида жазоланди. У паҳлавий тилидан араб тилига ҳиндларнинг дидактик китоби “Калила ва Димна”, “Шоҳлар китоби”, “Маздак”, “Ойнома”ларни таржима қилган. Шунингдек, Аристотелнинг қатор мантиқий асарларининг (“Категориялар”, “Талқин ҳақида” ва бошқалар) араб тилига таржимаси ҳам унинг номи билан боғлиқ 1 . VII-IX-асрларда Яқин Шарқда Аристотелнинг деярли барча асарлари араб тилига таржима қилинган ва уларга шарҳлар ёзилган, унинг кўпгина ғоялари қабул қилинган эди. Уйғониш даврида Шарқда Аристотелнинг обрўси шунчалик баланд эдики, муҳим табиий - илмий ва фалсафий масалалар устида гап борганда, албатта, Аристотел тилга олинар эди. Аристотел асарлари билан танишмай, унинг ғояларини билмай туриб фалсафани ўрганиш ва дунёвий билимларга эга бўлишни тасаввур этиш мумкин эмас эди. Шарқ аристотелизми (перипатетизми) ана шу негизда пайдо бўлган. Шарқ аристотелизми тушунчасининг мазмуни шундаки, у Аристотел фалсафий тизими ёки таълимотинигина эмас, балки натурфалсафа билан мустаҳкам боғланган рационализмни, у орқали эса - ўрта аср рационалистик фалсафасини ифодалайди. 1 Каранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 78. 25 Умуман олганда, Ренессанс маданиятининг Европада ҳам, Ўрта аср Шарқида ҳам антик маданиятга таяниши, ундан куч олишини кўрамиз. Ҳар икки ҳолда ҳам антик маданиятдан конкрет тарихий шароит, ижтимоий- иқтисодий, сиёсий ва маданий эҳтиёжлар, талабларни қондириш йўлида фойдаланилди. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, “Марказий Осиёда юнон фалсафий меросининг тарқалиши масаласининг аниқ жавобини топмаган, аниқлаштиришга муҳтож жиҳатлари ҳалигача мавжуддир. Хусусан, қандай қилиб антик давр маданияти аввал Ғарбда эмас, Шарқда тарқалди, деган саволга қатъий ва аниқ жавоб йўқ. Бунинг бир қанча сабабларини кўрсатиб ўтиш мумкин. Биринчидан, ислом дини илм-фанга ижобий муносабатда бўлган. Яқин Шарқ мамлакатларида VIII-XII асрларда илм ходимларига ҳурмат билан қарашган. Иккинчидан, Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида мусулмончилик эътиқоди ва мафкураси догматлашишга улгурмаган эди. Учинчидан, Халифаликда кучли давлат ҳокимияти мавжуд бўлиб, у илм- фанни системали, марказлашган тарзда тарқатиш ва ривожлантиришга имкон берарди. Мана шундай шароитларга кўра Бағдод халифалигига кирувчи мамлакатлар антик маданиятнинг ворисига айландилар” 1 . Антик маданият ютуқлари, хусусан илғор илмий ва фалсафий ғоялар Ўрта ва Яқин Шарқда, шу жумладан, Марказий Осиёда қандай бўлса, шундайлигича эмас, балки замон талабига бўйсундирилган ҳолда маълум мафкура, мақсадни амалга ошириш учун тикланди ва фойдаланилди. Ҳар бир синф, ҳар бир ғоявий оқим антик маданиятдан ўз манфаати, синфий ва ғоявий мақсадлари йўлида хизмат қилувчи томонларидан фойдаланишга ва уни тараққий эттиришга ҳаракат қилди. Ўрта аср Шарқида Аристотелнинг табиий- илмий фикрлари Форобий, Ибн Сино, Беруний ва бир қатор файласуф олимларнинг илғор ғояларини ривожлантириш учун хизмат қилди. Афлотуннинг “Соялар 1 Шарипов М., Мухсимова Х.В. Марказий Осиёда дунёвий илмларнинг қарор топиши //Дунёвийлик фалсафаси. – Тошкент: ТДИУ, 2007. - Б. 44-45. 26 дунёси”дан диний таълимотларни мустаҳкамлаш ва табиатни ўрганишга қарши кураш олиб бориш учун фойдаланилди. Ислом ақидавий дунёқараш таълимоти асосчиларидан бири мутаккалим ал Ашъарий Демокритнинг атомистик назариясидан диний ғояларни асослаш йўлида фойдаланди 1 . IX-XI-асрларда халифалик ҳудудларида Бухоро, Журжон, Кот, Урганч, Марв, Самарқанд, Ғазна, Балх, Халаб (Алеппо), Қоҳира, Қуртуба (Кордова), Ишбилийя (Севилья), Валенсия, Бағдод, Басра, Дамашқ каби бир қатор маданий марказлар бор эди. Улар илм-фан, фалсафанинг ривожланишида муҳим рол ўйнаган. Дунёвий билимлар ривожланиши учун шарт-шароитлар туғилишининг ижтимоий омилларини араблар зулмига маҳкум бўлган халқларнинг ислом билан тўхтовсиз кураши, дунёвий илмларнинг тараққиёти учун имкон берган ҳинд, Ўрта Осиё, Эрон ва, айниқса, юнон илмий фикрининг ютуқларини кенг ёйишга олиб келиши билан изоҳлаш зарур 2 . Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, катта кутубхона ва астрономик обсерваторияга эга бўлган ўзига хос илмий-маданий марказ яратишга халифа Ҳорун ар-Рашид давридаёқ уринишган бўлсада 3 , бироқ машҳур халифа Маъмуннинг бошқаруви пайтида “Донолик уйи” (Байт-ул- ҳикма)ни қуриши, унинг гуллаб яшнаши (813-832 йиллар), ундан кейинги даврларига тўғри келади. Гарчи мазкур Халифа “Маъмун Академияси” нинг вужудга келишида баъзи сурёний-христианлар, халдейлар, саабийлар, юнонлар, эллин- римликлар, ҳиндлар, форслар, яҳудий олимлар иштирок этган бўлсада, нима учун бизнинг ватанимиз Туркистон, хусусан Хоразм, Бухоро, Самарқанд, Фарғона, Ўш, Урганч, Сайрам-Исфижоб, Фороб (Ўтрор), Шош, Термиз, Марв, Балхлик олимлар, масалан Хоразмий, Фарғоний, Жавҳарий, Амаюрий 1 Қаранг: Хайруллаев М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 28. 2 Қаранг: Бертельс Е.Э. История персидско-таджикской литературы. – М.: Наука, 1980. - С. 111 3 Каранг: Абдухалимов Б. Байт-ал-ҳикма ва Ўрта Осиё олимларининг Бағдодда илмий фаолияти (IX-XI асрлардаги аниқ ва табиий фанлар) – Тошкент: Ислом университети, 2004. - 236 б. 27 ал-Хутталоний ат-Туркий, ал-Фарғоний ва унинг ўғли Али Амаюрий ат-Турк, Марвазийлар етакчи, раҳнамо бўлиб қолган деган ўринли, ҳақли ва ҳайратомуз савол туғилади 1 . Бу ўринда академик И.Ю. Крачковский иборасини қўллаб жавоб бериш мумкин: истаймизми - йўқми, ҳайратдан лол қоламизми - йўқми, барибир қуйидаги тарихий, манбавий маълумотларни ҳисобга олиб фикр юритсак, Ватанимизнинг буюк алломаларининг Бағдоддаги “Маъмун Академияси”да етакчи, раҳнамо бўлиб қолиши тарихий ҳақиқатдир. Бунинг сабабини, Маъмуннинг халифалик тахтига ўтиришидан олдин айнан Марвда бутун Ироқ, Хуросон, Мовароуннаҳр, Туркистон минтақаларининг халифа Хорун ар-Рашиднинг Волийси сифатида фаолият бошлаганлиги эканлигини Ашраф Аҳмедов Хоразмий асарларининг ўзбекча таржималарига ёзган “Кириш”, изоҳ ва тадқиқотларида ўта ишончли манбавий ва мантиқий изчил исботлаб берган. 2 Бу тадқиқотчининг аниқлашича, Маъмун ўзига Марказ (пойтахт) қилиб олган Марв-Хоразм минтақаси қадимдан илмий- маданий марказ бўлиб келган. Бунинг устига ҳукмдор Марказий Осиё, Туркистоннинг бошқа минтақаларидан - Бухоро, Самарқанд, Насаф, Термиз, Балх, Фарғона, Ўш, Урганч, Сайрам-Туркистон, Тароз ва бошқа ўлкалардан энг машҳур олимларни жалб қилган. Улар нафақат мусулмон, балки несториан, монофизит христианлар, малкит ва яҳудий мазҳабли қадимги яҳудийлар, ҳатто форс-зардўштий, манихейлар, Туркистоннинг қадимги билгинлари (донолари), қамловчи-шомонлар, ҳатто ҳинд, эллин-рим давридан анъанавий ворисий сақланиб қолиб, етиб келган юнон олимлари, сабийлар, халдейлар вакиллари ҳам бўлишган. Уларни Маъмун Марвга келишга даъват этиб, бу ердаги илм-фан, маданият марказини дунёвий даражага олиб чиқишга ҳаракат қилаётган эди 3 . 813 йилда укаси Амин ўлдирилиб, Маъмун тахтга 1 Қаранг : G.Sarton. Inroduction to the history of science.N.Y. Batimore.vol.1. 1927 .- P. 540-542; 626-630. 2 Қаранг: Аҳмедов А. Хоразмий ижодида математик фанлар. Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий. Танланган асарлар. Математика, астрономия, география. – Тошкент: Фан, 1983. - Б. 8-9. 3 Каранг: Зоҳидий А. Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияси”нинг вужудга келиши ва тараққиётида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти //Xalqaro munosabatlar. – Тошкент, 2004. – Б. 33-73. 28 ўтказилгач, у Бағдодга ўзи билан бутун Марв-Хоразм Академияси таркибини-олимлар, таржимонларни кўчиртириб келган. Бугун бутун жаҳонга маълум ва машҳур бўлган халифа “Маъмун Академияси” ана шу тарзда, яъни, биринчи навбатда, Хуросон, Мовароуннаҳр, Туркистон алломалари етакчилигида тузилган ва қурилган эди. Хоразмнинг IX-XI асрлардаги ижтимоий-иқтисодий, илмий-маданий, фалсафий кўтарилиш кўрсаткичларига диққат билан разм солинса, масала ўз- ўзидан ойдинлашади. Масалан, С.П.Толстов юқорида келтирилган материалларга таяниб, асосли тарзда ўтроқ маданият, шаҳар ишлаб чиқариши етакчи бўлган Хоразмда IXXI асрлар ижтимоий-иқтисодий тараққиёти содир бўлганлигини исботлаб берган. Юқорида биз муфассал келтириб ўтган IX-XII асрлардаги Хоразм ҳаёти, иқтисоди, илм-фани, диний эътиқодлари, маданияти, умуман маънавий маданият тараққиётига оид бирламчи, нуфузли тарихий манбалар маълумотлари шуни кўрсатадики, Маъмуний Хоразмшоҳлардан охирги Анушатегин Хоразмшоҳ Султон Жалолуддин Мангуберди давригача, ундан кейин Чиғатой улуси даври, ҳатто Соҳибқирон Амир Темур ва темурийлар давригача бўлган 5-6 асрлик жуда мураккаб, шиддатли юксалиш, ҳалокатлар, яна тикланиш, қудратли ва дунёвий салтанат қуриш билан боғлиқ кескин, тезкор ижтимоий-сиёсий тараққиётга қарамай, Хоразмда қадимдан келаётган маданият, шаҳар ишлаб чиқариши, касб-кор, ҳунарманчлилик ўтроқ маданият билан кўчманчи чорвадорлик, овчилик, кенг маънода дашт маданияти ўзаро боғлиқлик, бир-бирига таъсир ва бир- бирини бойитиш жараёнларини тўхтатмаган, илм-фан, тарих, сиёсат диний- ахлоқий илмлар узлуксиз ривожланишда давом этган. Шунинг учун ҳам қорахонийлар, ғазнавийлар, салжуқийлар, мўғулларнинг катта юришларига қарамай, Хоразм иқтисоди, илм-фани, маданияти мунтазам ривожланган. 997 - 1017 йилларда Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияси” фаолияти, ундаги фундаментал фанларнинг ўнлаб 29 йўналишлари бўйича жаҳон илм-фани, цивилизацияси, маданияти тараққиётига улкан ҳисса бўлиб қўшилган илмий кашфиётлар, яратилган шоҳ асарлар ва уларнинг муаллифлари Абу Райҳон Беруний, Шайх-ур-раис Ибн Сино, Абу-л-Хайр Ҳаммор ва унинг ўғли Абу Али Хаммор, Абу Сахл Масихий, Ибн Ироқ, Абу Мансур ас-Саъолибий, ас-Сухайлий, ота-бола Хоразмшоҳлар ижоди ана шундай кескин тарихий, сиёсий, ҳарбий ўзгаришлар даврига -997-1017 йилларга тўғри келади. Шунга қарамай, улар жаҳоншумул илмий кашфиётларни амалга оширганлар, шоҳ асарларини ёзиб қолдирганлар 1 . Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Хоразмдаги маданий юксалиш қуйидаги тадрижотга эга. VI-IX асрлар оралиғида “Катта Хоразм” минтақаси ҳисобланган Истахр, Ҳамадон, Балх, Ниса, Журжония, Марв, Хоразмда яҳудий олим ва мутафаккирлардан Хиви Габалки, Ибн Зурр, Ибн Тилмис, христиан илоҳиётчилари ва юнон фани фалсафаси вакиллари Павел Перс, Сергей Ришайнский, Мар-Абба, Мар Феодор, Х аср фармацевти Диоскрид шу минтақада яшаб, табиатшунослик, фалсафа, диний- илоҳиётга алоқадор изланишларини олиб борганлар. Бу ҳақида словакиялик олимлар Я. Фолта, Л. Новыйлар қуйидагиларни ёзадилар: “Александриядаги илмий марказнинг бузилиши, император Юстинианнинг Византия империясида еретик фалсафани таъқиқлашидан сўнг кўп ноправослав олим ва файласуфлар Эрон ва Сурияга кўчиб ўтдилар. Жанубий Эрон шаҳри Гунда- Шохпурни араблар эгаллагандан кейин Александрия илмий марказига ўхшаш Академия ташкил этдилар. Мазкур Академиянинг хизматларидан бири шундан иборат бўлдики, у Византияда еретик фалсафий мактаблар бузилгандан кейин антик фан намуналарини сақлаб қолди. Математика, астрономия, медицина ва бошқа илм соҳаларига оид қадимги юнон асарларининг сурён тилига илк 1 Қаранг: Зохидий А. Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияси” нинг вужудга келиши ва тараққиётида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти. Zokhidiy А . Xorazm “Ma’mun Akademiyasi” ning tashkil topishi va faoliyatida xalqaro ilmiy hamkorlikning o’rni va ahamiyati //Xalqaro munosabatlar. – T ошкент , 2004. - № 4 – Б . 66-73. 30 таржималари пайдо бўлиб , улар антик дунё илмларининг араблар ишғол қилган ерларда тарқалишига имкон яратди” 1 . Ислом кириб келиб, қарор топгач, унинг ақидалари, шариат қонунлари, маросимчилиги кенг ёйилган, гуллаб яшнаган бир даврда Дамашқ, Бағдод, Мисрда эътиқодий таъқиб, тазийқлардан қочиб қутулиш, эркин илмий, фалсафий тадқиқотлар олиб боришни истаган мухолифат бидъат мазҳаблар, хусусан, қадария, мурижийа, муътазила, шийа-исмоилия мазҳаблари, тасаввуф, фалсафа, мантиқ фанлари вакиллари айни халифаликнинг марказий ҳокимиятига тобеъликдан озод бўлишни, тўла мустақил бўлишни истаган, шунга интилаётган маҳаллий тохирийлар, саффарийлар, сомонийлар, ғазнавийлар, салжуқийлар, шу жумладан, Хоразмшоҳлар саройларида улар яратиб берган имкониятлар туфайли шуҳрат топиши, “маърифатпарвар подшо” деган фахрли ном қозонишга интилиб келаётган ҳукмдорлар минтақасидан паноҳ топар эдилар. “Агар VIII-IX асрларда мутазила, қадария ва муржиъа мазҳаблари асосан халифалик маркази атрофларида –Куфа, Басра, Дамашқ, Бағдод каби шаҳарларда Васил ибн Ота, Хузайл Аллоф, Наззом, Жохиз, Халлож, Муаммар, Жаҳм ибн Сафвон, Жуббаъий, Абу Хошимлар томонидан ривожлантирилган бўлса, IX асрнинг иккинчи ярмида улар Бағдоддан қувғин ва таъқиб қилинди ва X-XIII асрларда мазкур таълимотлар Эрон, Хуросон, Бухоро, Самарқанд, Термиз, Балх, Марв ва Хоразмда ўзларининг иккинчи гуллаб яшнаган даврини бошдан кечирдилар” 2 . Академик В.В. Бартольд манбалар хабарларига асосланиб, Х аср аввалларидаёқ Абу-л-Қосим Самарқандий ва Имом Абу Мансур Мотуридийлар Бухоро ва Самарқанд мадрасаларини эгаллаб олган қадарийя, муржийя ва муътизила таъсири ортиб бораётганидан ташвишга тушиб, 1 Фолта Я., Новы Л. История естествознания в датах: Хронологический обзор. – М.: Прогреес, 1987. – С. 495. 2 Зохидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ, 1993. – Б. 79. 31 уларга қарши қаттиқ баҳс-мунозаралар очганликлари, порлоқ ғалаба қозонганликларини ёзган эди 1 . Қози Абдужаббор ва унинг издошлари таъсирида Марв- Хоразм, Журжония, Хоразмда муътазила мазҳаби етакчиси бўлиб олган эди. Хоразмлик машҳур луғатшунос - филолог олимлар ва фақиҳлар Абу Мудар Маҳмуд бинни Жарир ад-Даббий ал-Исфархоний, Абул-л- Қосим ибн Умар аз-Замахшарий, Имом Тожиддин Муҳаммад. Абду-л-Карим ит- Шахрастонийлар жуда кучли муътазила мактаби ва шийа рационализмига асос солганлар. “Замахшарий Абу Мударнинг энг севимли ва қобилиятли шогирди бўлиб, ундан муътазила эътиқодини қабул қилган ва муътазилага бир умр содиқ қолган. Тазийқларга қарамасдан, Замахшарий ўзининг муътазилага эканлигини ҳеч қачон яширмаган ва манбаларнинг хабарларига қараганда ўзининг муътазилий эканлигини очиқ – ойдин эътироф этган” 2 . Агар Бағдод, Дамашқ, Бухоро, Самарқанд каби марказий минтақаларда халифа Мутаваккил, Муътасим ва бошқалар даврида муътазила қувғин ва таъқибга учраган бўлса, Исфаҳон, Нишопур, Рай, Журжония. Марв ва Хоразмда муътазилани расмий ислом, шариат - “Аҳли Сунна ва жамоа” эътиқодига зид эмас, балки жузъий фарқлари бор таълимот сифатида талқин қилишган. Ибн Арабшоҳ буни қуйидагича баён этган эди: “Фуруъ юзасидан Аҳли Сунна билан Аҳли муътазила ўртасида ихтилоф йўқ; фақатгина улар ўртасида диннинг асосий қоидаларидаги бирмунча масалаларда ихтилофлар борки, уларни талқин қилишда нотўғри йўл тутадилар” 3 . Муътазиларнинг бундай қатъий ва кенг ижтимоий замини Хоразмда ҳурфикрлилик анъанасининг қарор топишига олиб келган эди. Натижада Маъмуний хоразмшоҳлардан Абу Али Муҳаммад ибн Маъмун давридаёқ нафақат муътазила, балки бошқа бидъат мазҳабларга йўл берилган, ҳатто Хоразмшоҳнинг ўзи шийалик қадриятларга майли кучли бўлиб, уларга ён 1 Қаранг: Бартольд В.В. Соч. Т.VI. – М.: Наука, 1966. - С. 126. 2 Қаранг: Халидов Б.З. Замахшари (О жизни и творчестве) “Семитские языки”. – М., 1965. - С. 41. 3 Ибн Арабшоҳ. Амир Темур тарихи. I-китоб. – Тошкент: Меҳнат, 1992. – Б. 232. 32 босган, шунинг учун ҳам шийа – исмоилия муҳитида дунёқараши, диний позицияси шаклланган Шайх-ур-Раис Ибн Сино Самонийлар ҳукмронлигини тугатган тақводор сунний ханафия мазҳабидаги Қорахонийлар Бухорони эгаллагач, уларнинг эҳтимолий қувғин, таъқибидан қўрқиб, Хоразмшоҳлар саройига паноҳ сўраб борган эди ва унга нафақат паноҳ беришган, балки фундаментал илмий тадқиқотлари, тиббий кузатишлари, тажрибалари учун шифохона, расадхоналарни ва бошқа шарт – шароитларни муҳайё қилишган. Байҳақий хабар берганидек “унинг яшаши, тирикчилик ўтказиши учун кифояли ойлик маош тайинлашган....” 1 эди. Бутун Марказий Осиё, Туркистонда мутлақ ҳукм сураётган туркий уруғ қабилалари ҳарбий қатлами куч-қудрати, “ўткир тиғли қиличлари”дан муқаррар ўлим зарбаси хавфи мавжуд шароитда Хоразмшоҳ аъёнларининг, биринчи навбатда, Садри Аъзам ас-Суҳайлийнинг расмий сунний ислом, шариат позициясида туриши, унинг Хоразмшоҳни шийалик ва бошқа бидъатларга ён босишидан қайтариб, огоҳлантириб туриши катта аҳамиятга эга эди. Чунки, ас-Суҳайлий “жуда тақводор ва эътиқодли мусулмон ҳисобланган ва, эҳтимолки, ўз ҳукмдори (яъни Хоразмшоҳни)ни Суннадан баъзи оғишлардан сақлаб, тийиб турган” 2 . Худди ана шу вазиятни, қалтис сиёсий-ҳарбий ва мафкуравий муносабатлар мувозанатини ҳисобга олган бўлса керакки, Ибн Сино Хоразмга қочиб борганда расмий ханафий сунний фақихлар киядиган кийимни кийиб, бошини офтоб куйдирмаслиги, гармсел урмаслиги, чанг- тўзон, бўронлардан сақлаш учун кийиладиган мато билан ўралган ҳолда, бошидаги салласининг учини пастга тушириб, ияги остида елкасидан ошириб, орқасига ташлаб қўйиладиган тайласан таққан ҳолда кириб боришга мажбур бўлган эди 3 . 1 Байҳақий. Татимма Сиван-ул-хикма. – Багирова С.Г. Сочинение “Татимма Сиван” как образец тредневекового энциклопедческого справочника. – Ташкент: Фан, 1987. - С. 46. 2 Завадовский Ю.Н. Абу Али ибн Сина. Жизнь и творчество. – Душанбе: Ирфон, 1980. - С. 88. 3 Қаранг: Ибн Сина. Избранные философиские произведения. – М.: Наука, 1980. - С. 49. 33 Хоразмда бу даврда илм-фан, фалсафа, умуман маданият, сиёсий, ахлоқий таълимотлар, Хоразм “Маъмун Академияси” тараққиёти ҳақида профессор У.Уватовнинг қатор асарларида 1 ҳамда академик Зиё Бунёдов тадқиқотларида 2 , “Жалолиддин Мангуберди” 3 альбомида, А.Қ.Мўминов, Б.Абдуҳалимов, А.Зоҳидийлар томонидан эълон қилинган “Хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди (даври, маданий ҳаёт, манбалар)” 4 деб номланган мақола-материалларда акс этгани учун 5 биз уларни бу ўринда қайтариб, такрорлаб ўтирмай, уларга ҳавола қилиш билан чекландик. Юқорида билдирилган фикрлардан қуйидагича хулосага келиш мумкин: 1. Ўрта асрларда Яқин ва Ўрта Шарқда, шу жумладан, Хоразмда кучли иқтисодий, сиёсий ва ғоявий жараёнлар содир бўлган. Хусусан, Жанубий ва Шимолий Хоразмнинг бирлашиб, Катта Хоразмнинг тиклана бошлаши, Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатининг барпо этилиши, унинг халқаро муносабатларнинг тўлақонли субъектига айланиши Беруний яшаган даврнинг ўзига хослигини белгилайди, мутафаккир дунёқарашининг ижтимоий-тарихий илдизларини ташкил этади. 2. Беруний яшаган давр арафасида ҳам Яқин ва Ўрта Шарқ маънавий ҳаётида кескин юксалиш содир бўлди. IX асрдан бошланиб бир неча аср давом этган маданий равнақ адабиётларда “Араб ренессанси”, “Яқин ва 1 Қаранг: Уватов У. Абу-л-Қосим Маҳмуд аз-Замахшарий. Нозик иборалар. – Тошкент: Камалак, 1992. -80 б.; Шу муллиф: Донолардан сабоқлар. – Тошкент: Халқ мероси, 1994. - Б. 29-44.; Шу муаллиф: Махмуд аз-Замахшарий. – Тошкент: Халқ мероси, 1995. - 72 б.; Шу муаллиф: Иймон нури. – Тошкент: Ёзувчи, 1996. - Б. 21-31; 63-73. 2 Бунёдов З.М. Государство Хоразмшахов-Анушатегинидов (1097-1291). - М.: Наука, 1986. – 248 с.; Шу китобнинг ўзбекча таржимаси: Ануштегин Хоразмшохлар давалати (1097-1231). - Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1998. - 256 б. 3 Жалолиддин Мангуберди. Альбом. – Тошкент: Шарқ,. 1999. - 174 б. 4 Хоразмшох Жалолиддин Мангуберди (Даври, маданий ҳаёт, манбалар) – Тошкент: Фан, 1999. – 108 б. 5 Мўминов Қ.Қ., Иброхимов Н. Хоразмшохлар Маъмун Академияси //Шарқ машъали. 2001. - №2. Б.Абдухалимов. Байт-ул Хикма ва Ўрта Осиё олимларининг Бағдоддаги илмий фаолияти (IX-XI асрларда аниқ ва табиий фанлар). - Тошкент: ТДИУ, 2004. - 236 б. Зохидий А. Хоразм “Маъмун Академияси”нинг ташкил топиши ва фаолиятида халқаро илмий хамкорликнинг ўрни ва аҳамияти //Халқаро муносабатлар.- 2004. - № 4. - Б. 66-73.; Шу муаллиф: Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ.,1993. - 120 б., шу муаллиф: Берунийнинг ақл чироғи //Тафаккур. – 2005.- № 3.; Шу муаллиф: К вопросу о времени создания Хорезмской Академии Маъмуна //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. - 2006.- № 1-2.; Шу муаллиф: Беруний дипломат ва сиёсий арбоб сифатида //Имом Бухорий сабоқлари. - 2008. - № 1;2. Зохидий А., Хидиров А.. Беруний-дипломат, сиёсий арбоб //Халқаро муносабатлар. - 2005. - № 4. 34 Ўрта Шарқдаги Ренессанс” терминлари билан аталиб, унга Марказий Осиё мутафаккирлари ўзларининг муносиб ҳиссаларини қўшганлар. Бу юксалиш антик давр маданияти, шу жумладан, юнон фани ва фалсафасига таянади. 3. Бу давр маънавий муҳитининг ўзига хослиги эркин илмий, фалсафий тадқиқотлар олиб боришни истаган турли хил муҳолифат бидъат мазҳаблар, хусусан, муътазилийлар, қадария, мурижиа, шийа-исмоилия мазҳаблари вакиллари ижодининг ёнма-ён мавжуд бўлиши, уларнинг ўзаро муносабати билан белгиланади. 4. Беруний ижодининг шаклланиши ва ривожланишида Хоразм Маъмун академиясининг ташкил топиши, унда кенг қамровли илмий тадқиқотларнинг олиб борилиши, унга буюк алломанинг етакчилик қилиши муҳим ўрин тутади. 1.2. Берунийнинг ҳаёт йўли ва илмий - фалсафий мероси . Энг муҳим илмий-тарихий манбаларга ҳамда Берунийнинг ҳаёт йўли, илмий ижоди ва мероси, дунёқараши тадқиқотчилари Э.Захау, Д.Буало, академик У.И.Каримов, О.Ф.Файзуллаев, П.Г.Булгаков, А.Шариповлар кузатиши, маълумотлари, хулосаларига кўра, Беруний ҳаёт йўли, илмий ижоди қуйидагича тадрижот (эволюцияси)га учраган: I. Берунийнинг ёшлиги, балоғатга етиши, ижоди ва дунёқарашининг Хоразм даври (973-1017) –Хоразм “Маъмун Академияси”даги фаолияти. II. Беруний ҳаёти, илмий ижоди ва дунёқарашининг Ғазна даври (1018-1048) I. Хоразм даври ўз навбатида қуйидаги суббосқичларга эга: 1. 973-994 йй. Болалик, ўсмирлик ва балоғатга эришиш даври. 2. 994-996 йй. Райга биринчи муҳожират. 3. 997-998 йй. Катга қайтиш-Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан давомли ёзма мактублар орқали илмий-фалсафий баҳс-мунозаралар. 35 4. 999-1004 йй. Гурганчга (Урганч)-саройга таклиф этилиши ва “Маъмун Академияси” давридаги илк фаолияти. 5. 1004-1017 йй. Гурганч-Хоразмшоҳлар давлат тасарруфидаги Журжонга муҳожират. 6. 1010-1017 йй. Гурганж-Хоразмшоҳ Абул-л-Аббос ибн Маъмун давлат маслаҳатчиси, аъёни-Хоразм “Маъмун Академияси” раиси. II. Ғазна даври ҳам қуйидаги суббосқичларга эга: 1. 1018-1031 йй. Ғазна. Султон Маҳмуд Ғазнавий саройидаги илмий фаолият, Ҳиндистонга илмий экспедицияларда иштирок этиш. “Китоб-ут- таҳдид” (Геодезия)нинг яратилиши. 2. 1031-1042 йй. Ғазна. Султон Масъуд ибн Маҳмуд Ғазнавий ҳузурида “Ҳиндистон”, “Ал-Қонун ал-Масъудий” ва бошқа шоҳ асарларни ёзиш. 3. 1042-1048 йй. Ғазна. Султон Мавдуд Ғазнавий ҳузурида илмий фаолият- “Китоб-ус-сайдана”, “Китаб-ул-жамахир” (Минерология) ва бошқа шоҳ асарларнинг ёзиб тугатилиши. 4. 1048 йил, 11 декабр. Қози Абу-л-Ҳасан Али ибн Иса ал- Валволижий билан сахих бўлмаган даромаднинг ҳисобини чиқариш борасидаги-ўлими арафасидаги мулоқотдан сўнг Берунийнинг вафот этиши. Биз бу ўринда, Берунийнинг ҳаёт йўли, илмий ижоди ва дунёқараши тадрижоти Э.Захау, академик У.И.Каримов, Дж. Буало, Р. Носиров, А.Шариповлар, шунингдек, П.Г. Булгаков, А.Носиров, А. Расуловлар томонидан амалга оширилган анча-мунча жиддий манбашунослик ва тадқиқотчилик нуқтаи-назаридан аниқлаб берилганлигини назарда тутган ва уларга таянган ҳолда мутафаккир фаолиятининг энг муҳим даврлари, йўналиш ва муаммолари, хусусан Хоразм “Маъмун Академияси”даги илмий фаолияти, Ғазнавийлар ҳузуридаги илмий ижодининг энг муҳим нуқталари, натижаларини мухтасар ва умумлаштирувчи тавсифини келтириб ўтамиз. Абу Райхон Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний, У.И.Каримов, П.Г.Булгаковларнинг, шунингдек, дунёдаги дастлабки берунийшунослардан 36 бири, Берунийнинг издоши Иброҳим ибн Муҳаммад ал- Ғазанфар ат- Табризий ат-Тафлисий маълумотлари ҳамда Берунийнинг ўзи тузган маъанавий устози Абу Бакр Закриё ар-Розий асарлари Фихристидаги кўрсатмалари бўйича буюк аллома 973 йилнинг 4-сентябрида Хоразмда сўнги Африғийлар сулоласи пойтахти Кат (Қиёт, қадимги Фир, Фил) шаҳри атрофи (берун)да туғилган 1 . Ҳозирги Қорақолпоғистоннинг Беруний тумани маркази-қадимги Африғий Хоразмшоҳлар пойтахти Кат Амударёнинг суви тошиб, ювиб кетган ва то сўнгги даврлагача Авлиё-пир Шоҳ Аббос Валий ёки Шаббоз Ато номи билан аталиб келинган 2 . Берунийнинг сабаблари аниқланмаган болалик ҳаёт йўли саргузаштлари, шарт-шароитлари туфайли, у мазкур йилларда Катда тахтда ўтирган Африғий Хоразмшоҳ Муҳаммад ибн Ироқнинг амакиваччаси Абу Наср Мансур ибн Ироқ хонадонида тутинган ўғил ёки шогирд сифатида яшаб, улғайган деган фикр мавжуд. Академик И.Ю.Крачковскийнинг аниқлаб, тадқиқ этишича Беруний ўзининг бизгача етиб келган баъзи шеър- байтларида ўз ота-онаси кимлигини билмаганлиги, авлод- аждодлари кимлигидан тамоман бехабар етим бўлганлигини қуйидагича ифодалаган: “Аллоҳ таолога қасамки, мен насабим кимлигини билмайман. Зеро, мен аслида бобом кимлигини ҳам билмайман-да! Ахир отам кимлигини билмасам, қандоқ қилиб бобом кимлигини билай?!” 3 . Бошқа бир шеърида эса: “Оли Ироқ оқ сут бериб боққан мени, Уларнинг Мансури эса, ўстириб, вояга етказган мени” 4 . П.Г.Булгаковнинг манбаларга, тадқиқотларга асосланиб кўрсатишича 5 , Беруний 16 ёшгача Абу Наср Мансур ибн Ироқ хонадонида униб-ўсиб, 1 Каранг: Каримов У.И. О дате смерти Беруни //Общественные науки в Узбекистане. – Тошкент, 1970. № 8. - Б. 67-68. 2 Каранг: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. - С.28. 3 Каранг:Расулев А. Некоторые соображения о Беруни и его стихах //Беруни и гуманитарные науки. – Ташкент: Фан, 1972. - С.54. 4 Каранг:Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – С. 28 . 5 Каранг:Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. - С. 25-34. 37 улғайиб, унинг устозлигида таълим-тарбия олиб, ўз даври учун жуда юксак анъанавий олий мусулмон маълумотига эга бўлган, айниқса математика, астрономия соҳалари бўйича мукаммал билимга эга етук шахс, олим бўлиб етишган. Устози Абу Наср Мансур ибн Ироқ воситасида ўша пайтда ўз тараққиётининг гуллаб-яшнаши палласига кираётган Катдаги Африғий Хоразмшоҳларнинг Ироқийлар сулоласи саройида тўпланган, шаклланаётган етук олимлар, сиёсатчилар, арбоблар, надим-маслаҳатчилар, давлат аъёнлари даврасига қўшилган 1 . Умрининг охирларида битган “Китаб-ус-сайдана” асарида ҳаёт йўлини қайтадан хотирлаб, Беруний қуйидагиларни ёзган эди: “Ўз табиатимга кўра мен жуда ёшлик чоғларимданоқ ёшим ва шарт-шароитларга тўғри келадигандан ортиқ даражада билим олишга ўта чанқоқ эдим. Бунинг далили сифатида (қуйидаги)ни келтириб ўтиш кифоя: биз турадиган жойга (ўшанда) бир Румлик кўчиб келган эди. Мен ҳар хил донлар, уруғлар, мевалар ва ҳоказоларни олиб бориб, унга кўрсатар ва бу нарсалар унинг тилида қандай аталишини сўраб олиб, номини ёзиб қўяр эдим” 2 . Билимга чанқоқ, бунинг устига ота-онасиз, “Шаҳар ташқарисидан”, “шаҳар атрофи(берун)дан” Катга келиб қолган Берунийнинг, бир томондан, мусулмон бўлганлиги, бошқа томондан эса, оғир ва доимий муҳтожлик, етишмовчилик, боқувчиси йўқ бўлганлиги уни, табиийки, энг аввало, исломий, шаръий маълумот, билимларни олиш, мукаммаллаштиришга ундаган ва бу унинг ўз ҳаётидаги, ўзи беҳад қизиққан илм- фан соҳасидаги мувафаққиятларининг гарови эканлигини чуқур англаб етишга сабаб бўлган. Беруний ўз даври анъанасига кўра мактаб, масжид, мадраса таълими, ўзининг мустақил таълим олиши туфайли Қуръони Карим, ҳадиси Шариф, тафсир, фиқҳ илмларини, араб, форс, турк, юнон тилларини, қофия, бадиъият, ахлоқ илми, қироъат каби шаръий-исломий фанларни чуқур, пухта ва мукаммал 1 Қаранг: Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. -М. –Л., 1948. - С. 234-266. 2 Қуйдаги манба бўйича:Каримов У.И. Китаб ас-Сайдана Беруни: Автореф. дис… д-ра. филол. наук. – Ташкент, 1971. – С. 6. 38 ўрганди. Шунинг учун ҳам Беруний илм-фан, фалсафани дин, илоҳиётнинг ўша даврда табиий бўлган ҳукмрон мавқеи, турли __________тазйиғи ва зуғумларидан асрашда ислом, шариатнинг муқаддас, илоҳий асослари бўлмиш Қуръон, Ҳадис, тавсифлардан ўз ўрнида жуда усталик билан фойдаланиб, ҳимоя қила олган 1 . Албатта, Берунийнинг кучли илмий қизиқишлари, биринчи навбатда, табиатшунослик илмлари билан боғлиқ эди. Расмий мактаб, мадрасаларда ўқитиладиган “Илми ҳисоб”, “Илми хандаса”, “Ал-Жабр ва-л- Муқобала”, “Илму ал-ҳайъа”, “Илми риёзиёт” ва шу каби фанларни ўрганиш баробарида Беруний мустақил таълим йўли билан барча энг асосий қадимги юнон табиатшунос олимлари Пифагор, Эвклид, Архимед, Гиппократ, Менелай, Диофант, Диоскорид, Гилен, Орибазий, Ариатрах, Герон, Птоломей ва бошқаларнинг асарларини, қарашларини, қадимги ҳинд, халдой, собийлар, бобилликлар илмларини, қадимги Хоразм, сўғд, Эрон, Мидия, Кушон, Парфияликлар, Хитой, Тибетликлар табиатшунослигини, диний, фалсафий қараш, таълимотларини чуқур ва мукаммал ўрганган эди 2 . Бу бизгача етиб келган Берунийнинг барча асарларида ва энг асосийси - унинг ўзининг табиий-илмий қарашларида, дунёқарашида яққол кўзга ташланиб туради. Бунинг устига, Берунийнинг алоҳида ва фавқулодда катта қизиқишларининг объекти бўлган махсус, фундаментал табиатшунослик фанлари - астрономия, математика, уларнинг асосий бўлимлари бўлган арифметика, алгебра, геометрия, тригонометрия, тақвим ва шу каби фанларни у, нафақат чуқур билар ва амалда қўллай оларди, балки мазкур соҳаларни ўз замонасидан ўзиб, илгарилаб кетган савия ва йўналишларида ривожлантира бошлаган эди. Бундай ёндашиш Берунийнинг табиатшуносликнинг бошқа амалий соҳаларида ўзи асос сола бошлаган, 1 Қаранг: Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланган асарлар. I-жилд. – Тошкент: Фан, 1968. – Б. 240. 2 Қаранг: Мўминов И.М. Беруний-фан тарихчиси //Беруний туғилган кунининг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. – Тошкент: Фан, 1973. - Б. 11-13. 39 яратган янги ихтисосликлар - геология, геодезия, минералогия, физика, химия, механика, картография, доришунослик, ўсимликшунослик, илмий тажриба, кузатиш, эксперимент асбобсозлиги, солиштирма оғирликни ўлчаш усуллари ва шу каби конкрет илмлар соҳаларида ҳамда аниқ гуманитар фанлар - тарих, жуғрофия, қиёсий тилшунослик, диншунослик, этнография, антропология, палеонтология каби соҳаларда жуда кенг ва самарали қўллай бошлаганлигини кўриш қийин эмас 1 . Буюк аллома мероси билан танишиш шуни кўрсатадики, “Ўз асарларида Беруний назарий хулосалар ва изоҳлар билан чекланмаган, назария ва ечимларининг тўғрилигини исботлаш учун кўплаб мисоллар келтирган, уларда 60лик саноқ системасини қўллаб, ҳисоб- китоблар қилган” 2 . Табиийки, Беруний эгаллаган фундаментал табиий-илмий ва гуманитар илмларга бўлган қизиқишларни унинг табиййун оқими вакили, йирик натурфалсафачи табиатшунос, мутафаккир бўлиб етишишига олиб келди 3 . Зеро, ҳақиқатга яқинроғи шундаки, Беруний таълимотининг нақадар чуқур, кенг, фундаментал ижодий-танқидий, системали ва асосли бўлиши унинг ўз натурфалсафий тизимини яратишида муҳим аҳамиятга эга бўлган. Дарҳақиқат, фалсафани, айниқса, қадимги юнон ва Ўрта Шарқ натурфалсафачиларининг қарашларини чуқур ўрганиш фалсафий, табиий- илмий масалалар бўйича баҳс-мунозара юритиш маданияти, салоҳияти, усул ва услубларини тўла ва мукаммал эгаллашни, уларнинг хулоса ва ечимларини эркин топа билишни, далиллар келтира олишни, юксак мантиқий, фалсафий тафаккур усулларини билишни, эгаллашни тақозо этади. Бунинг учун эса, борлиқ, билиш назарияси, кишилик жамияти, тафаккур 1 Каранг: Мўминов И.М. А.Р.Бируни – выдюшийся ученый - энциклопедист //Бируни и гуманитарные науки. – Ташкент: Фан, 1972. –324 с.; шу муаллиф: Бируни как историк науки – Бируни. К тысячелетию со для рождения. – Ташкент: Фан, 1973. - С. 3-15. Шу муаллиф: Беруний – фан тарихчиси //Беруний туғилган куннинг 1000 йиллигига бағишланган тўплам. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 3-18. 2 Классическая наука Средней Азии и современная мировая цивилизация. – Ташкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2000. – Б. 124. 3 Каранг: Булгаков П.Т Жизнь и труды Беруни. - С. 25-34. 40 тараққиётини, айниқса, аниқ фанлар-табиатшунослик ва ижтимоий билимларни, ҳаётни чуқур, мукаммал билиш талаб қилинар эди. Ҳаммаси бўлиб қандайдир 35 йил давомида Хоразмда Хоразмшоҳлар давлат бошқаруви ва идора усули барқарорлашиб, мустаҳкамланиб, марказлашган ва қудрати жуда тез суратларда ўсиб бораётган янги Хоразмшоҳ Маъмунийлар сулоласи қарор топганлиги оқибатида иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг гуллаб яшнаши, тинч, тўқ- фаровон ҳаётнинг йўлга қўйилиши Хоразмда анъанавий кучли бўлган илм-фан, маданиятнинг тараққий этишига олиб келди. Илм-фан, маданият тараққиёти шу қадар тезкор ва юксакликка кўтарилдики, Кат ва Гурганжда нафақат бошланғич, балки ўрта таълим муассасалари-мактаб, масжид, мадраса тизими, вақф, хусусий (шахсий) кутубхоналар, фиқххоналар, расадхона ва шу кабилар вужудга келди 1 . Натижада Бухородаги сомонийлар даврида пайдо бўлган “Сиван ул-ҳикма” (“Ҳикмат хазинаси”) ёки бувайҳийларнинг пойтахти Рай шаҳрида буюк садри Аъзам Соҳиб ибн Исмоил Аббос етакчилигида қурилган “Мажлис ул- уламо”си билан илмий-ижодий рақобатлаша оладиган, бутун ўрта аср дунёсида биринчилардан бўлиб олим, адиб, сиёсатчиларнинг юксак, олий академик илмий уюшмаси-Хоразмшоҳларнинг “Мажлис ул- уламо”си (Маъмун Академияси) шаклланди, қарийб 22 йил қизғин, юксак илмий ижод аҳли уюшмаси сифатида фаолият кўрсатди 2 . Мазкур воқеага оид манбалар берадиган маълумотлардан маълум бўладики, “Бу академия аъзолари Афинадаги Платон академияси ва Бағдоддаги “Байт ал – хикма” олимлари ўрганган муаммолар йўналишида тадқиқотлар олиб борганлар. Кўплаб манбалар жамланди, таржималар амалга оширилди, Мухаммад ибн Мусо ал – 1 Каранг: Зоҳидий А. Туркистонда ўрта аср араб-мусулмон маданияти. – Тошкент: ГФН ТИ, 1993. – Б. 19 - 30. 2 Қаранг: Zohidiy A. Хоразм “Маъмун Академияси”нинг ташкил топиши ва фаолиятида халқаро илмий ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти. //Xalqaro munosabatlar, 2004 № 4. - Б. 66-73.; Shu muallif: Zohidiy A. Beruniyning aql chirog’I //Tafakkur. - 2005. - №3. - Б . 102-107. 41 Хоразмий ва бошқа олимларнинг асарлари ўрганилди, Аристотел асарларидаги ноаниқликларга тузатишлар киритилди” 1 . Ўз замонасининг бошқа “Академиялари”дан фарқли ўлароқ, Хоразмшоҳларнинг Маъмун Академиясида 1 ёки 2 та эмас, балки бир неча ўнлаб жаҳон илм-фани тараққиётига улкан ҳисса қўшган, фан тараққиётида ўз номи билан аталувчи давр яратган, масалан Абу-л-Вафо Бўзажоний - “Бузжоний даври”, “Хоразмий даври”, “Беруний даври” 2 ва ҳоказо номлари билан машҳур олим, мутафаккирлар уюшган, фаолият кўрсатган эди. Беруний ана шу Хоразм “Маъмун академияси”нинг нафақат фаол иштирокчиси бўлган, балки 1010-1017 йиллар давомида унга раислик қилган, жаҳон илм-фани тараққиётида ўз даври- “Беруний даври”ни вужудга келтира олган эди. Юқорида кўрсатиб ўтилган мутафаккирларнинг ҳар бирининг номининг ўзи Бағдод, Ғазна, Бухоро, Рай ёки бошқа жойларда ўз “Академия” ларини тузишга уринган ҳукмдорлар кўзини қамаштириб юбора олар эди. Хоразм “Маъмун Академияси”да фаол иштирок этган, бутун бир илмий йўналиш, мактабларга асос солган, раҳбарлик қилган Абу Сахл Масихий (фалсафа ва тиббиёт), Абу Наср ибн Ироқ (математика), Абу Али ибн Сино (фалсафа, тиббиёт, сиёсат), Беруний (сиёсат, тарих, жуғрофия, астрономия, диншунослик, мифология, геодезия ва ҳ.к.), Ҳаммор ва унинг ўғли Абу Али (илми ҳандаса, табиатшунослик, мантиқ, математика ва ҳ.к.), ас-Саъолибий (сиёсат, нозим, нотиқ, воъиз, шеърият, адабиёт), Садри Азим ас-Сухайли (сиёсат, шеърият, фан ташкилотчиси), ас-Сахрий (Сеҳрли сўз, ҳажв, танқид устаси, зукко ва топағон мунозарачи) ва бошқаларнинг ҳар бири ана шундай буюк, ўлмас даҳолар, илм-фан юлдузлари эдилар. Бу ҳолат Хоразм Маъмун академиясида турли миллатга мансуб, турли мамлакатлардан келган олимларнинг ҳамкорлиги йўлга қўйилиши ва бунинг 1 Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. – Берлин, 2006. – Б.15. 2 Sarton G. Inroduction to the history of science.N.Y. Batimore.vol.1. - Р . 549-650. 42 натижасида илмнинг деярли барча соҳаларида самарали тадқиқотлар олиб бориш, уларнинг натижаларини системага солиш, фалсафий умумлашмалар ҳосил қилишга, оламнинг илмий ва фалсафий манзараларини яратиш устида бош қотиришга шароит туғдирган. Ана шунга эътиборини қаратиб, Германиядаги Гёте университети профессори, шарқшунослик бўйича семинар директори, Шарқ ва ноғарбий тиллар ва маданиятлар бўлими бошлиғи Ханс Дайбер, “ Бу турли маданиятларнинг ўзаро мулоқотига оид ғоят эътиборга молик намунадир. Бу, шунингдек, ислом ва ғайриислом тамаддунларининг тўқнашуви тўғрисидаги иддаоларнинг таги пуч эканлигини кўрсатувчи мисол ҳамдир” 1 , деб атайди. Мана шунга ҳамоҳанг фикрни Фрайбург Алберт Людвигис университети профессори, немис – ўзбек илмий жамиятининг раиси доктор Йенс Питер Лаут ҳам билдиради: “Кенг жамоатчиликка яхши маълум бўлган “Ипак йўли” тушунчаси, ҳозирги тил билан айтганда глобаллашувнинг илк намунаси, турли маданиятларнинг ўзаро мулоқоти яхши йўлга қўйилгани демакдир. Гарчи сўз ўтмиш тўғрисида бораётган бўлса-да, Марказий Осиёдаги бугунги давлатлар мустақилликнинг навқирон даврини бошидан кечирар экан, ўзларининг тарихий анъаналарини тиклаб, уларни янги шароитда ривожлантиришга интилишлари табиий” 2 . Берунийнинг сўнгги бор Журжония мухожирлигидан Хоразмга қайтиши, хусусан Хоразмшоҳларнинг “Маъмун Академияси”даги илмий- ижодий ва қизғин сиёсий-дипломатик фаолияти жуда катта кўламда шиддатли, айни пайтда, сермаҳсул ва ўта фожиали кечганлигини биз алломанинг ўзи ёзиб қолдирган маълумотлардан, қолаверса бу мавзуга бағишлаган академик У.И.Каримов, Ю.Н.Завадовский, П.Г.Булгаков, А.Ж. Шарипов, А.Зохидийлар эълон қилган махсус тадқиқотлари натижаларидан билиб оламиз 3 . 1 Хоразм Маъмун академияси. Маъмун академиясининг 1000 йиллиги. – Берлин, 2006. – Б.36. 2 Ўша жойда. 3 Бу муаллифларнинг тадқиқотлари, монография, махсус илмий мақолалари реквизитлари диссертацияга илова этилган библиографияда тўлиқ кўрсатилган. - Р.У. 43 Ўз асрларида Беруний грек, форс ва араб тилларидаги манбаларни яхши билишини намойиш этди. Буни унинг астрономияга ва, айниқса, астрологияга оид фикр-мулоҳазаларида кўришимиз мумкин. Хусусан, Беруний араб дунёсида илк бор астрологияга оид ҳинд манбаларини таржима қилди. Бунда у астрологиянинг математик ва астрономик аппаратларини ривожлантирди, планеталар ҳаракати жадвалини яратди, “ҳаракатланмайдиган” юлдузлар координатларини аниқлаштирди, ўзининг гороскоп системасини таклиф қилди. Айни пайтда, Беруний “юлдузлар ҳукми”га ҳаддан ташқари ишонишдан сақланишни ҳам айтиб ўтади. Буюк аллома астрологиянинг бошқа илм соҳалари, хусусан, астрономия, математика билан боғлиқлигини кўрсатди. Бу ҳақда, аллома “мен геометриядан бошладим, кейин арифметика ва сонларга ўтдим, ундан кейин борлиқнинг тузилишини ўргандим, яна кейинроқ, юлдузлар ҳукмини баён қилишга қарор қилдим, чунки фақат мана шу тўртта фанни мукаммал ўрганган кишигина астроном деган номга сазовордир” 1 . Астрологиянинг мазкур фанлар, айниқса, астрономия билан алоқадорлиги Ўрта аср ислом фалсафаси вакиллари қарашларида аниқ кўрсатиб ўтилган. Ана шунинг учун ҳам, Ўрта аср мусулмон файласуфларининг астрономияга қизиқганлиги, унинг муаммолари бўйича тажрибалар ўтказганлиги тушунарли бир ҳолдир 2 . Беруний, Ғарбий Европа фан тарихи тадқиқотчилари таъкидлаганларидек, у яшаган даврнинг барча шарт- шароитлари ҳисобга олинса, жаҳон фани тарихидаги том маънодаги буюк табиатшунос олим эди. Унинг тадқиқот олиб бориш усули қатъий илмий-рационал бўлганидек, илмий тили ҳам фундаментал математик-астрономик формулалар, константа, аксиомалар, тенгламалар тилидир. Шунинг учун ҳам унинг асарларини нафақат фалсафа тарихи тадқиқотчилари, балки фан тарихчиларининг ҳам бевосита махсус математик инструментарий, тушунча ва категориал 1 Беруний. Избранные произведения. Т.VI. – С. 21. 2 Қаранг: Новая философская энциклопедия: В 4 тт. – М.: Мысль. Под ред. В.С.Степина, 2001. – С. 192 . 44 аппаратни эгалламай туриб тадқиқ этиши жуда қийин. Ғарбий Европа фан тарихчилари Видеманн, Мейерхоф, К.Шой ҳамда рус шарқшунослари, фан тарихчилари ана шу йўналишда катта муваффаққиятларга эришганлар. Бу борада Ўзбекистон олимлари академик У.И.Каримов, П.Г.Булгаков, А.Аҳмедов, О.Файзуллаев, Ҳ.Хикматуллаевлар ва бошқа фан тарихчилари ҳам анча-мунча жиддий, салмоқли илмий ютуқларга эришганлар 1 . Бунинг устига Берунийнинг илмий дунёқарашида аввал бошдан соф табиатшунослик, аниқ фанлар соҳасини тадқиқ этиш етакчи бўлган бўлсада, бироқ бу жараён мутафаккирнинг илмий фаолияти давомида чуқур ва фундаментал эволюцияга учраган. Берунийда жуда ёшлигидан то етук илмий тадқиқотлар олиб бориш давригача – 994 йилларгача Шарқ табиатшунослари Эроншаҳрий, Розий, Хоразмий, Фарғоний, Абу Маъшар, ҳамда баъзи гностик изланишларга мойил бўлган олимлар, қадимги юнон табиатшунослари қарашлари ва меросларини қидириб топиш, улар йўлидан боришга интилиш кучли бўлган 2 . Зеро, расмий ислом калом таълимоти вакиллари – мутакаллимлар илм-фан устидан ўзининг устувор мавқеига эришган, ўзининг зуғумли таъсирини ўтказиб, фанни дин, илоҳиёт измига бўйсундираётган, бундай йўлга юришни истамаган Жобир ибн Ҳайён, Абу Бакр ибн Закариё ар-Розий каби буюк табиатшунослар қораланаётган, таъкиб қилинаётган, ҳатто уларнинг асарлари, номларини тилга олишга йўл қўйилмаётган бир даврда Беруний айни ана шу мутафаккирлар асарларини қидириб топиш, танишиш, уларни сақлаб қолиш, келгуси авлодларга етказиш, уларнинг асарлари рўйхатини тузиши (Фехрест) ундан жуда катта илмий жасорат, эркин фикрлилик, довюраклилик, илмий ҳақиқатга эришишни ҳамма нарсадан устун қўйишни тақозо этар эди. Ўзи айтгандек, Жобир Эроншаҳрий, Розий асарларини қидириб топиш, улар ҳақида сўз юритиш 1 Бу муаллифлар асарлари тўла реквизит кўрсаткичлари билан ушбу диссертация охирига илова қилинган библиографияда муфассал кўрсатиб ўтилган – Р.У. 2 Қаранг: Усманов М.А. Проблемы религии в мировоззрении Беруни //Беруни_____. К 1000-летию со дня рождения. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 39-52. Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Тошкент: Фан, 1972. – Б.57. 45 жараёнида улар таъсирига учраб, кофирликда айбланиши мумкинлиги ҳеч гап эмас эди 1 . Беруний илмий ижоди ва меросидаги бундай эркин, ҳурфикрлилик айни унинг ёшлик йилларида. - Кат, Рай, Журжонда, сўнг Хоразм “Маъмун Академияси”да фаолият кўрсатган даврида ёрқин намоён бўлган. Бундай жиҳатлар, гарчи кейинчалик ҳам ора-сира ўзини намоён этиб турган бўлса- да, бироқ унинг ҳаёти, илмий ижодининг Ғазна даври, ундан кейинги даврларида тамомила мўътадиллашган, расмий сунний ислом талаб, меъёрлари, қадриятларига мос уйғун ҳолга келган қатъий, барқарор позиция кўринишини олган эди. Бу эса, Берунийнинг олдин табиатшунос сифатида, сўнгра эса натурфалсафачи табиатшунос, файласуф сифатида шаклланишига олиб келган эди. Зеро, фалсафани чуқур, асосли ўрганиш, айниқса, фалсафий, табиий-илмий баҳс-мунозара юритиш маданиятига эга бўлиш юксак мантиқий, фалсафий илмий тафаккур усулларини билишни, уларни эгаллашни тақозо этади. Бунинг учун эса борлиқ, билиш, кишилик жамияти, тафаккури тараққиётини, айниқса табиатшунослик ва жамиятшунослик фанларини ва, албатта, ҳаётни жуда чуқур, ҳар тарафлама, мукаммал билиш зарур. Шунинг учун ҳам Беруний фалсафани атайлаб бир мунча кейинроқ, етукликка яқинлашиши даврида ўрганиш, юксак билим ва тафаккур салоҳиятига эга бўлгачгина у билан жиддий шуғулланишни мақсад қилиб олган. Тадқиқотчилар кузатишларича, манбалар маълумотларига кўра Берунийнинг табиатшуносликка бўлган қизиқиши болалигидан бошланган бўлса, фундаментал табиатшунослик фанлари – математика, астрономия, физика, химия, илми ҳисоб, ҳандаса каби соҳаларда юксак савияли илмий кузатиш, тадқиқотларни амалга ошириш, ўлчашлар – шаҳар ва бошқа 1 Каранг: Беруни. Предисловие Абу Райхона Беруни к трактату о списке произведений Абу Бакра ар-Рази //Материалы по истории прогрессивной общественно- философской мысли в Узбекистане. – Тошкент: Фан. 1976. - С. 234-240. Бу “Фехрест” илмий истеъмолга Ўзбекистонда илк бор 1948-1950 йилларда А.Носиров. А.Расулевлар томонидан киритилган. - Р.У. 46 масканлар жойлашган ўрнини Қуёш, Ой, юлдузлар ҳолатига қараб аниқлаш, оралиқдаги масофани ўлчаш, Қибла томонни, рамазон ойи боши, охирини аниқ айтиб бериш даражасига 14-16 ёшлардаёқ эришган бўлса 1 , фалсафа билан Х асрнинг 90-йиллари иккинчи ярмидан шуғуллана бошлаган. Хусусан, Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан мактублар воситасида қизғин, давомий ва шиддатли баҳс-мунозараларга киришган 2 (997) ва асосан Хоразм “Маъмун Академияси”даги, ундан кейинги етуклик ва балоғат даврида муҳим фалсафий масалалар, шу жумладан, борлиқ муаммоси билан шуғулланган. Бироқ, Берунийга хос бўлган билимдонлик, ижодий-танқидий тафаккур усули, унинг илм – фандаги идеали, фалсафага муносабати, фалсафий муаммоларни ўртага қўйиши, уларни охиригача илмий мантиқий исботлаб беришга интилиши илм-фан, фалсафани турли таҳдид, тажовуз, ҳужумлардан фаол, изчил ва рационал ҳимоя қилишида яққол намоён бўлган деса бўлади. Юқорида кўрсатилган манбалар маълумотлари таҳлили шуни кўрсатадики, Берунийнинг 1010-1017 йилларда Хоразм “Маъмун Академияси” (“Мажлис ул-уламо”)даги фаолияти бениҳоя шиддатли ва кенг кўламда бошланган. У асосан қуйидаги 3 та йўналишда бўлган: I. Хоразмшоҳлар “Маъмун Академияиси”нинг қатор илмий тадқиқотлар йўналиши раҳбари, академиянинг раиси, ташкилотчиси ва фундаментал тадқиқотлар етакчиси. II. Хоразмшоҳ Абу-л Аббос Маъмун II ибн Маъмуннинг энг яқин одами - аъёни, давлат маслаҳатчиси, ташқи сиёсат, элчилик алоқа ва муносабатлари учун масъул, мутасадди раҳбар. III. Ўта мураккаб оғир вазият, шарт-шароитларга қарамай, ўзи шахсан фундаментал илмий тадқиқотлар, ўлчаш, ҳисоблаш ишларини олиб борган, 1 Каримов У.И. Абу Райҳон Беруний //Беруний туғилган куннинг 1000 йиллигига – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 19-31; Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Тошкент:Фан. 1973. – С.30. 2 Қаранг: Булгаков П.Г. Жизнь и труды Беруни. – Ташкент:Фан, 1973. – С.62. Завадовский Ю.Н. Абу Али Ибн Сина. Опыт критической биографии. – Ташкент: Фан, 1958; Захиди А. К вопросу о времени создания Хорезмской Академии Маъмуна //Общественные науки в Узбекистане. - 2006. № 1-2. - Б. 14-21. 47 эксперимент, тажрибалар ўтказган. Шогирдлари илмий тадқиқотларини йўналтириб турган, жуда кенг илмий алоқалар (шахсан ва ёзма нома, мактублар)ни йўлга қўйиш билан шуғулланган. Мутафаккирнинг ҳаёт йўли, илмий-фалсафий ижоди тадрижотининг энг асосий даврлари, муҳим натижалари қуйидагилардан иборат бўлди: • Беруний устози, тутинган отаси ва тарбиячиси Абу Наср Мансур ибн Ироқ ёрдамида, даставвал, Катдаги қадимги Африғийлар саройидаги олим, сиёсатчилар даврасига қўшилди (982-994). • Рай – Табарракдаги расадхонада Хамид Хўжандий билан астрономик кузатиш, ўлчашларни олиб борди (995-996). • Хамид Хўжандий воситасида Абу-л-Вафо Буажоний билан илмий ёзишма, мактублар орқали келишиб, Бағдодда ва Катда Қуёш баландлигини аниқлаб, мазкур шаҳарлар орасидаги масофани, уларнинг жойлашиш ўрнини аниқлади. • Ўзининг глобуси, астролоябияси, асбобларини яратди. • Шайх-ур Раъис ибн Сино билан Арастунинг “Физика”, “Осмон ва олам ҳақида” номли китобларидаги 18 та долзарб ва мураккаб, ҳал қилинмаган натурфалсафа муаммолари бўйича давомли ёзма илмий баҳс- мунозаралар олиб борди. • Беруний ўнлаб катта-кичик илмий кузатиш, тадқиқотларни, шу жумладан, “Ат-Осор-ул-боқия” каби асарларини яратди. • Рай, Журжон, Қиёт ва Гурганжда Беруний билан ибн Ироқ, Ал- Масихий ўртасида катта маънода ва давомли илмий ҳамкорлик йўлга қўйилди. Бу Ибн Ироқнинг 12 та, Ал-Масихийнинг 12 та, Ибн Синонинг 10 та асари, шунингдек, “Маъмун Академияси”даги бошқа олимларнинг бошқа асарларининг Беруний раҳбарлигида, ҳомийлигида ва унинг номига бағишлаб ёзилган фундаментал илмий тадқиқотларида ўзининг яққол ифодасини топган эди. 48 • Берунийнинг Хоразм “Маъмун Академияси” ташкилотчиси, раиси бўлиб хизмат кўрсатган 1010-1017 йилларда битилган яна 10-15 асарини ҳам қўшиб ҳисоблаганда, унинг бу ерда жами 50-60 та энг асосий асарлари яратилганлиги эътирофлидир. • Беруний илмий изланишлари, ижодида Ғазна даври айниқса сермахсул бўлганлигини ҳам қайд этиш лозим. Энг муҳим асарлари “Геодезия”, “Машоихири Хоразм”, Розий ва ўзининг библиографик фихристи каби 1021-1027 йилларда яратган асарлари аслида Хоразмда йиғилган материалларининг умумлаштирилиши натижаси бўлиб, улар Ғазна даврининг биринчи ўн йиллигида китоб ҳолига келтирилган. • Беруний илмий ижоди, фаолияти ва меросининг Султон Масъуд Ғазнавий, Султон Маҳмуд Ғазнавий даврларида жаҳонга машҳур қомусий асарлари–“Хиндистон”. “Ал-қонун ал-Масъудий”, “Китоб-ус- сайдана”, “Китоб-ул жамахир” (минерология) ва шу кабилар яратилди. Бу асарларда турли илм соҳаларига оид тадқиқотлар натижалари акс этган. Уларнинг бир қанчасини мисол тариқасида кўрсатиб ўтиш ўринлидир. • Химия соҳасида Беруний Гурганчда солиштирма оғирлик масаласига рисола битиб, унда ҳар бир модда ўзининг солиштирма оғирлиги билан алоҳида хусусият кашф этиши тўғрисида фикр- мулоҳазаларини билдиради. • География масалаларига бағишланган асарларида ернинг шакли ва ўлчамлари муаммосига эътиборини қаратади, унинг географик макетини – глобусни яратади. Шунингдек, гидрология, минералогия соҳаларидаги илмий изланишларини олиб боради. • Берунийнинг ҳаёт йўли, сиёсий фаолияти, илмий ижоди, унинг 2 та: Хоразм “Маъмун Академияси”даги ҳамда Ғазнадаги даврга ажратилиши, уларнинг биз кўрсатиб ўтган суббосқичлари бўлганлигини умумлаштирилган тарзда кўрсатиб ўтиш мумкин. Шундай қилиб, Беруний яшаган давр, ҳаёти, илмий ижоди, амалий ижтимоий фаолияти, мероси, илмий-фалсафий дунёқарашининг 49 шаклланиши, тадрижоти, асосий йўналиш ва муаммолари бўйича ушбу бобда амалга оширилган бирламчи материаллар, тадқиқот, тавсифларни умумлаштирувчи қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Беруний яшаган тарихий давр қадимдан давом этиб келаётган Хоразм давлатчилиги анъаналарини қайтадан тиклашга уриниш, кураш олиб бориш, марказлашган Хоразмшоҳлар Маъмунийлар сулоласи давлатини қисқа муддатда бўлса-да тиклаш билан боғлиқ иқтисодий, ижтимоий- маданий кўтарилиш билан кечган. 2. Беруний Маъмуний Хоразмшоҳлар давлатининг ижтимоий- сиёсий ва илмий-маданий ҳаётида давлат аъёни, сиёсатчи ва дипломат, “Маъмун Академияси”нинг фаол иштирокчиси, ташкилотчиси, раиси сифатида фавқулодда рол ўйнаган. 3. Берунийнинг мураккаб, шиддатли ҳаёт йўли, унинг табиййунларга хос катта эмпирик табиатшунослиги билимларининг бутун мажмуига, бу соҳадаги кузатиш, тажриба, эксперимент, ўлчашлар каби илмий тадқиқот усул, воситаларининг жуда бой, ўз замонасидан олдинга кетган савияси, имкониятларига асосланган кенг кўламли тадқиқотлари Беруний дунёқарашига хос асослилик, ижодий ва танқидий ёндашиш, миллий ёки диний-конфессионал сабр-тоқатлилиги, толерантлигини белгилаб берган эди. 4. Маъмун Академиясида олиб борилган илмий тадқиқот ишлари, жумладан Берунийнинг илмий кашфиётлари нафақат ўрта аср Шарқида фан ва фалсафани юксак чўққига кўтарди, балки Янги даврда Ғарбда экспериментал математик табиатшунослик ва янги фалсафий системаларнинг пайдо бўлишига маълум бир даражада асос бўлди, зарур турткини берди. Шунинг учун бўлса керак, “Беруний тўғрисида гап кетганда европалик мутахассислар уни “Янги давр (XVII-XVIII асрлар Европаси)нинг илк донишманди” 1 , – дея баҳо беришган. Кўриниб турганидек, Беруний мероси, 1 Готхард Штроммейер. Ал – Беруний: Ғарб дунёси билмаган даҳо //Жаҳон адабиёти. – Тошкент, 2007. - №3. – Б. 135. 50 дунёқараши, илмий-фалсафий позициясига Ғарбий Европа олимлари томонидан минтақа кўламидагина эмас, балки жаҳон илм- фани, фалсафаси, маданияти, цивилизацияси тараққиёти нуқтаи-назаридан илмий холис, адолатли баҳо берилган. 51 II БОБ . БЕРУНИЙНИНГ БОРЛИҚ ҲАҚИДАГИ ҚАРАШЛАРИДА СУБСТАНЦИОНАЛ КОНЦЕПЦИЯ ТАЛҚИНИ Берунийнинг борлиқ муаммосини қўйиши ва ҳал этишининг ўзига хослиги ва моҳиятини билиш учун у яшаган даврдаги мавжуд онтологик концепциялар, уларнинг аллома дунёқарашига таъсирини муҳокама этиш зарур. Бунда айниқса борлиқ, унинг мавжудлик усули тўғрисидаги субстанционал ва реляцион концепцияларнинг мавжудлиги, Берунийнинг Демокрит натурфалсафий йўналиши бўйича бориб, субстанционал концепцияни янгича мазмун билан бойитганига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Мазкур бобда, ана шундан келиб чиқиб, буюк алломанинг борлиқ муаммосини қўйиши тадқиқ этилади. 2.1. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ масаласининг қўйилиши ва муҳокама этилиши . Борлиқ масаласи фалсафанинг фундаментал, ўзак муаммоси ҳисобланади. Бу масала олам ҳақидаги диний – мифологик қарашлар ва олд фалсафада ҳам ўз аксини топган. Масалан, “Авесто”да борлиқнинг яхлитлиги ва бир бутунлиги, инсон ҳаётининг табиат билан уйғунлиги масаласи одамнинг руҳий оламига чамбарчас боғлиқ ҳолда кўрсатилгани кўп нарсани англатади” 1 . Барча даврларда мутафаккирлар, шу жумладан, Беруний фалсафанинг бош вазифасини мавжудотнинг моҳиятини билишда деб ҳисоблаган. Лекин, шуни ҳам айтиш керакки, бу муаммо ҳозирга қадар жуда кўп ечимини топмаган саволларни келтириб чиқармоқда. Хусусан, немис биологи Эрнст Геккель ва немис физиологи, файласуфи Эмиль Генрих Дюбуа-Реймонларнинг қайд этишича, ҳозиргача оламнинг еттита жумбоғи ўз 1 Каримов И. Юксак маънавият-енгилмас куч.- Тошкент: Маънавият, 2008. –Б.32. 52 ечимини топмаган. Улардан иккитаси физикага, иккитаси биологияга, учтаси психологияга мансуб. Улар қуйидагилар: “1-жумбоқ: материя ва кучнинг моҳияти ҳозиргача очилмаган; 2-жумбоқ: ҳаракатнинг келиб чиқиш сабаби аниқланмаган; 3-жумбоқ: ҳаётнинг келиб чиқиши исботланмаган; 4-жумбоқ: табиатдаги мақсадга мувофиқликнинг илдизи номаълум; 5-жумбоқ: сезги ва онгнинг пайдо бўлиш сабаби маълум эмас; 6-жумбоқ: тафаккур ва нутқнинг келиб чиқишини билмаймиз; 7-жумбоқ: ирода эркинлиги нималиги ҳеч кимга аён эмас” 1 . Табиийки, уларни фалсафий билиш даражасида таҳлил этиш ва умумлаштириш борасида ҳам ечимини кутаётган масалалар мавжуд. Турли даврлардаги фалсафий таълимотларга хос бўлган умумий хусусият шундаки, борлиқ деганда, мавжудликнинг барча (моддий ва маънавий) шакллари, (реал ва нореал) турлари, (ўтмишдаги, ҳозирги ва келажакдаги) кўринишларини ифода этувчи фалсафий категория тушунилади 2 . Бундан Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафаси ҳам истисно эмас. Мусулмон халқлари фалсафаси Қуръони Карим сура ва оятларида ва тафсирларда тавсифланган борлиқ – 18 минг олам ва унинг Аллоҳ таоло томонидан яратилганлиги, ундаги ҳар бир қисм, бўлак, унсур, нарса, ҳодиса ва жараёнларнинг Аллоҳ томонидан олдиндан белгилаб қўйилган тартибда мавжуд бўлиши, тараққий этиши, унинг назорати, тақдири, азми – қудрати остида идора қилиб ва бошқарилиб турилиши, унда объектив қонуният, ўзаро алоқадорлик эмас, балки Аллоҳнинг ожиз инсон ақли, заковати тушунишдан ожиз қоладиган, билолмайдиган илоҳий ҳикмат – “ал-Ҳикмат ал-аслийа”нинг ҳукмронлик қилиши, Аллоҳнинг ўз ҳукми – иродаси билан ҳар бир нарса, жараённи истаган онда йўқдан бор қила олиши, бордан йўқ қила олиши 1 Тўраев Б.О. Ҳозирги замон табиатшунослиги концепциялари фани бўйича асосий тушунчаларга изоҳли луғат. – Тошкент: Tafakkur, 2009. – Б. 7. 2 Қаранг: Тўраев Б.О. Борлиқ // Фалсафа дарслиги. –Тошкент: Ўзбекистон, 2005. – Б. 45. 53 тўғрисидаги теодеистик диний-илоҳиёт таълимотини ўзининг бирламчи пойдевори, асоси деб қараган. Бунга, айни пайтда, расмий сунний ислом ва шариатнинг, яъни “Аҳли Сунна вал Жамоъа”нинг диний- илоҳиёт ақидавий дунёқараш таълимоти деб қаралади 1 . Борлиқ ва унинг Аллоҳ таоло томонидан яратилганлигининг Қуръони Каримнинг бошидан охиригача барча сура ва оятларида таъкидланиши уларнинг асосий мазмунини ташкил этишига қарамай, у айниқса, “Фотиҳа” ва “Ихлос” суралари оятларида мўъжиза даражасида қисқа, лўнда, гўзал, бир бутун ва мукаммал қараш тарзида ифодаланган. “Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Ҳамду санолар Аллоҳга-оламларнинг __________эгасига, меҳрибон ва раҳмли, охират кунининг подшоҳига, биз сенгагина ибодат қиламиз ва сендангина ёрдам сўраймиз. Бизни тўғри йўлга йўлла: ғазабингга учраганлар ва адашганларнинг йўлига эмас, Ўзинг неъмат ато қилганларнинг йўлига!” 2 “Ихлос” сураси эса: “Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан (бошлайман). 1. (Эй Муҳаммад), айтинг: У – Аллоҳ бирдир (яъни Унинг ҳеч қандай шериги йўқдир. У яккаю ягонадир.) 2. Аллоҳ (барча ҳожатлар билан) кўзлангучидир (яъни, барча хожатлар) Ундан сўралади, аммо У ҳеч кимга муҳтож эмасдир. 3. У туғмаган ва туғулмагандир (яъни Аллоҳнинг ўғил-қизи ҳам, ота-онаси ҳам йўқдир. У азалий абадий Зотдир). 4. Ва ҳеч ким У Зотга тенг эмасдир” 3 . Ўз-ўзидан очиқ кўриниб турганидек, юқоридаги сура, оятларда борлиқ ҳақидаги диний илоҳиётчилик руҳидаги теодеистик таълимот мазмун- моҳияти берилган. Қуръон ва тафсирлардаги бу сатрлар барча исломий диний- фалсафий таълимот ва қарашлар –мўътазила, муржиъа, калом, тасаввуф, исломий бидъат мазҳаблар, шийа-исмоилийлар, ҳурфийлар, ишроқийлар ва шу каби таълимотлар учун асос бўлган. Шунингдек, мусулмон фалсафасининг барча 1 Қаранг: Петрушевский И.П.Ислам в Иране. Курс лекций. - СПб. 1996. –С. 62-73; Усмонов М.А. Ислом ақидалари ва маросимлари. – Тошкент:Ўзбекистон, 1975.- 120 б. 2 Қуръони Карим. Таржима ва илмий-тарихий изоҳлар. 1- китоб. Усмонов М.А, Ирисов А., Абдуллаев И., Уватов У. – Тошкент: Фан, 2004. – Б. 67-68. Ал-Фотиҳа сураси. 3 Қурони Карим. – Тошкент: Ёзувчи, 1992. – Б.112. Ихлос сураси. 1-4 оятлар. 54 оқим ва мазҳаблари вакиллари ҳам ўзларининг борлиқ ҳақидаги таълимотларида (баъзи истисноларни инобатга олмаганда) асосан ана шу креационистик ақидани асос қилиб олганлар ёки уни ҳисобга олишга мажбур бўлганлар. Мусулмон фалсафасидаги креационистик таълимотлар асосан қуйидагилар: машшоиййун (шарқ арастучилари); табиййун; вахдат-ул- вужудчилар; ишроқийлар ва ҳоказо. Методологик, концептуал жиҳатдан бундай креацион таълимотлар қуйидагилардан иборат: 1. Йўқдан бор қилувчи Аллоҳ таоло томонидан яратиш йўли билан пайдо қилинадиган борлиқ ҳақидаги таълимот; 2. Аллоҳ таоло борлиғидан “Файзи илоҳий”, “Ас-судури-илоҳий” йўли билан келиб чиқадиган, пайдо бўладиган борлиқ ҳақидаги тасаввуфий таълимот; 1 3. Борлиқ асосида ётувчи илоҳий нур (Нури илоҳий) ҳақидаги таълимот (нурчилар - ишроқийлар) 2 . Албатта, мусулмон жамиятида “Зиммийлар” деган умумий тоифа номини олган яҳудий, христиан, зардўштийлик, манихейчилик каби оқим, таълимотлар ҳамда борлиқ ҳақидаги туркий, ҳинд, хитой, юнон, собий, холдейларга мансуб монотеистик, дуалистик ва шу каби таълимотлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлмасалар-да, рудимент ҳолда мавжуд эдилар. Улар жуда озчиликни ташкил этсалар-да, мавжуд гуллаб яшнаётган мусулмон жамияти илм – фани, диний-ирфоний тафаккури доирасида мавжуд бўлиб, ўзларининг маслакдош, издошларига эга эдилар. Шуни айтиш керакки, фалсафа тарихи бўйича Ўзбекистонда, минтақада олиб борилган илмий изланишлар орасида ўрта аср - мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ муаммосининг қўйилиши, баъзи талқинлари ҳақида академик И.М. Мўминов, М.М.Хайруллаев, А.В.Сагадеев, Э.Аҳмедов, М.Диноршоев, А.Шарипов, М.А.Усмонов, Р. Носиров, А.Зохидий, 1 Булар асосан Шарқ арастучилари-Форобий, Ибн Сино, Ибн Мискавийх, қисман тасаввуфдаги “сўл қаноти” вакиллари Бистомий, Халлож, Айн-ул Қуззот Хамадоний, Насимий ва бошқалар. 2 Буларга асосан Ишроқий-йа таълимоти тарафдорлари- Ш. Сухравардий. С.Козируний, тасаввуфда эса “Нури илоҳий”, “Нури муҳаммадий” таълимотлари вакиллари мансубдир. 55 Ф.Сирочов, Б.Исматов, М.Ҳазратқулов ва бошқа тадқиқотчилар бир мунча тўхталиб ўтишган бўлсаларда 1 , уларда мазкур масала қандай назария, концепция, таълимотлар шаклида ўртага қўйилганлиги, уларнинг тўла таснифи, ҳар бир оқимнинг борлиқ ҳақидаги таълимоти бир бутун тизим сифатида, мантиқий изчил тарзда баён қилинмаган, фалсафа тарихи нуқтаи- назаридан умумлаштирувчи хулосалар берилмаган. Бу муаллифлар тадқиқотларида борлиқ муаммоси махсус ўрганиш объекти бўлмагани учун, унинг у ёки бу мутафаккир меросида қандай қўйилганлигини аниқлашга уриниш қабилидаги баъзи кузатиш, айрим ҳолларда эса - чалкаш таъриф, талқинлар кўзга ташланади. Хусусан, совет давридаги ҳукмрон мафкура таъсирида уларнинг баъзиларида борлиқ муаммоси бўйича кўпчилик ўрта аср Шарқ мутафаккирлари, масалан: Розий, Беруний, Улуғбек кабилар мероси, дунёқарашидан нима қилиб бўлса-да материалистик, атеистик концептуал йўналишни қидириб топишга уриниш борлиги сезилади. Шунга қарамай, Ўзбекистонда, минтақада фалсафа тарихи тадқиқотчилари орасида борлиқ муаммоси бўйича қуйидаги учта концептуал ёндашиш мавжудлигини эътироф этиш ва ҳимоя қилиш кўзга ташланади: 1. Борлиқ ҳақидаги исломий, тасаввуфий таълимотларни объектив ёки субъектив идеализмнинг у ёки бу кўриниши деб талқин этиш. 2. Табиатшунослар - Хоразмий, Фарғоний, Беруний, Улуғбек ва бошқаларнинг борлиқ ҳақидаги қарашларини деистик нуқтаи назардан талқин этиш (А.Баҳоуддинов, А.Сагадеев, Э.Аҳмедов, А.Шарипов ва бошқалар) 3. Шарқ мутафаккирлари – файласуфлари Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино, уларнинг маслакдошларини, издошларини эса пантеист деб эълон қилиш. Хусусан, академик М.М. Хайруллаев, бутун ўрта аср мумтоз араб – 1 Юқорида исми – шарифи кўрсатилган муаллифлар тадқиқотлари диссертация охирида илова қилинадиган адабиётлар рўйхатида тўла берилади-диссертант. 56 мусулмон фалсафаси вакиллари у ёки бу даражада пантеистик позицияда турганлар, деган хулосани илгари сурган 1 . Албатта, ХХ асрнинг 50-70 йилларида мусулмон халқлари фалсафаси фундаментал оқимларининг хато номланиши, калом, машшоиййун, табиййун, ишроқиййун, тасаввуф концепциялари ҳали жиддий тадқиқ этилмаган, кўп ҳақиқатлар номаълумлигича қолаётган вазиятда бундай бўлиши тамомила табиий эди. Бу даврда мазкур оқимларнинг борлиқ тўғрисидаги концепциялари деярли ўрганилмаган, ўзига хослиги аниқланмаган эди. У пайтда фақат Шарқ арастучилиги – Шарқ перипатетизми нисбатан яхши ўрганилган эди, холос. Хорижий Шарқ ва Ғарб тадқиқотчилари мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ муаммосининг қўйилиши, талқинлари жуда бой ва хилма-хил бўлганлиги тўғрисида анча-мунча юқори савиядаги фикр- мулоҳазалар билдирган бўлсалар-да, уларда муаммонинг манбашунослик ва методологик асослари чуқур тадқиқ этилмаганлигини бу ўринда таъкидлаб ўтиш мақсадга мувофиқ. Унинг сабаби, бизнингча, қуйидагилардир: 1. Мавжуд ҳукмрон вульгар методология ақидаларининг қатъий ва эътироз билдирилишига йўл қўймайдиган мавқега эга бўлганлиги. 2. Янги хорижий Шарқ, Ғарбда эълон қилинган тадқиқотлардан узилиб қолганлиги, улардан бехабарлик. 3. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасида борлиқ муаммосининг адабиётларда, масалан, ўз пайтида жиддий тадқиқот деб ҳисобланган Г.Лейнинг “Очерки истории средневекого материализма” (М: ИИЛ, 1962) асарида улардаги концептуал ёндашиш ўша ўзимизга маълум “материализм ва идеализм” қарама – қаршилиги шаклида, вульгар методология ақидалари руҳида талқин этиб берилганлиги ёмон панд берган эди 2 . Г.Лейнинг бундай 1 Қаранг: М.М. Хайруллаев. Мировоззрение Фараби и его значение в истории философии. – Тошкент: Фан, 1967. – С. 179.; Шу муаллиф: Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 118- 119. 2 Лей, Герман. Очерки истории средневекого материализма. – М.: ИИЛ, 1962. - 588 с. 57 талқини унинг кейин нашр этилган тадқиқотида 1 бир мунча юмшатилган бўлса-да, бари – бир ўзининг асосий ва етакчи вульгар методология ақидалари руҳидаги талқини, мазмунини сақлаб қолган бўлиб, бу ҳамон айниқса ёт, жиддий фалсафий – тарихий тадқиқот методларини эгаллаб улгурмаган, тажрибасиз ёки тадқиқотчиларни чалғитувчи рол ўйнашни давом эттирмоқда. Ўрта аср мусулмон халқлари фалсафасидаги барча диний – фалсафий оқимлар орасида машшоиййун-перипатетиклар, академик М.М. Хайруллаев иборасига кўра эса-“Шарқ арастучилари” 2 ва табиййун- демокритчи оқими етакчи бўлганлиги тарихчилар Ибн ан-Надим, Ашарий, Мотуридий, Шахрастоний, Байҳақий, Шахризурий ва бошқалар томонидан, шунингдек ҳозирги замон хорижий Шарқ ва Ғарбдаги тадқиқотчилар асарларида таъкидланади. Мавжуд Ўрта аср Шарқ фалсафаси тадқиқотчилари изланишларида юқоридаги икки оқим нафақат етакчи йўналишлар сифатида, балки қадимги юнон илм-фани, фалсафасининг мусулмон жамиятида маълум ва машҳур бўлган асосий оқим, фалсафий мактаблари сифатида кўрсатилади. Ҳолбуки, биргина Ибн ан-Нодим “Фихристи” 3 ёки Абу Наср ал- Форобийнинг “Фалсафани ўрганишга киришишдан олдин нимани билиш кераклиги ҳақида” 4 ва Берунийнинг Розий ва ўз асарлари библиографиясини ўз ичига олган “Фехрести” 5 лари мазмуни тадқиқ этилса, ўрта аср мусулмон Шарқ халқлари илм-фани, фалсафаси вакилларининг қадимги юнон фалсафасининг барча асосий ва машҳур 10-12 тадан ортиқ фалсафий мактаб, оқимлари тўғрисида жуда яхши, муфассал, аниқ, ҳатто махсус маълумотларга 1 Қаранг : Ley Hermann. Geschichte der Aufklarung und des Atheismus.-Berlin: 1966. - P. 1-2. 2 Қаранг : Хайруллаев М . М .. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккири . – Тошкент : Ўзбекистон , 1971. - 310 б . 3 Полосин В.В. “Фихрист” Ибн ан-Нодима как историко – культурный памятник Х в. - М.: Наука, 1989. 4 Қаранг: Аль-Фараби. О том, что должно предшествовать изучению философии //Аль-Фараби. Философские трактаты. Алма – Ата: Наука, 1970. – С. 1-14. Форобий. Рисолалар. - Тошкент: Фан. 1975. Шунингдек, қаранг: Хайруллаев М.М. Ал-Форобий ва унинг фалсафий рисолалари. - Тошкент: 1963. 5 Абу Райхон Берунийнинг ўз асарларига ўзи тузган рўйхати // Беруний туғилган кунининг 1000 йиллигига бағишланган тўплам . – Тошкент : Фан . 1973. – Б .230-243; Epitre de Beruni content le repertoire des ovrra ages de Muhammad b. Zakariya ar-Razi, pable par Paul Kraus. Paris. 1936; Носиров А. Беруний тўғрисида бўлган манбаларнинг қисқача мазмуни //Беруний – ўрта асрнинг буюк олими. – Тошкент: ЎзФА, 1950. - 168 б. 58 эга бўлганликлари, улар ўртасидаги чуқур концептуал фарқлар, ўзига хосликларни яхши билганликларига амин бўлиш мумкин. Айниқса, Форобийнинг қадимги юнон фалсафасида мавжуд бўлган мактаб, оқимларни тадқиқ этиши, уларнинг мақсад, усул ва муаммолари бўйича махсус таъриф ва хулосалари ёки Берунийнинг ўз асарларида, айниқса Розий ва ўз асарлари библиографик “Фехрести”да ҳамда Шайх-ур-Раис Ибн Сино билан мактублар воситасида бўлиб ўтган машҳур фалсафий баҳс – мунозараларида Аристотель натурфалсафасининг ожиз, мунозарали ўринларини кўрсатиши, қадимги юнон фалсафасидаги унга мухолиф мактаб, оқимлар вакиллари – демокритчилар, скептиклар, стоиклар, диалектиклар (Гераклит, Зенон издошлари) билдирган эътироз, далилларига ишора, ҳавола қилиши ҳам ўрта аср мусулмон жамиятида файласуфларнинг қадимги юнон илм-фани, фалсафасининг бутун бойлиги, оқим, мактаб, муаммоларидан жуда яхши хабардор бўлганликларини тасдиқлайди 1 . Шунинг учун ҳам эндиликда фалсафа, хусусан ўрта аср мусулмон халқлари фалсафаси тарихи тадқиқотчилари бу жаҳон фалсафасининг мислсиз, нодир “Олтин даври”ни фақат арастучилик перипатетикчилик нуқтаи-назаридангина эмас, балки ундаги бошқа етакчи оқимлар, Гераклит, Демокрит, Ксенофант, Анаксагор, Эмпедокл, Парменид, Зенон ва, умуман, элейликлар, стоиклар, скептиклар нуқтаи-назаридан ҳам ўрганиш, таҳлил этиш, хулосалар чиқариш пайти келди, деб ўйлаймиз. Бу айниқса, борлиқ муаммосининг қандай ўртага қўйилганлиги, бу муаммо юзасидан умуман жаҳон илм – фани, фалсафаси тараққиёти нуқтаи – назаридан ҳам диққатга сазовор ўта жиддий, салмоқли ва юксак савиядаги баҳс – мунозаралар бўлиб 1 Қаранг: Расулов А., Абдураҳмонов М. Беруний билан Ибн Синонинг савол-жавоблари. - Тошкент: Фан, 1956; Завадовский Ю.Н. Ибн Сина и его философская полемика с Беруни //Ибн Сина. Материалы научной сессии АН УЗССР, посвященной 1000-летнему юбилею Ибн Сины. – Ташкент: АН УзССР, 1953; Шарипов А. Малоизвестные страницы переписки между Бируни и Ибн Синой //Общественные науки в Узбекистане, - 1965. - № 11; Шу муаллиф. Великий мыслитель Беруни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. – С. 12; 58; 72; 74; 774 79-81; 83; 92; Материалы по истории прогрессивной общественно-философской мысли в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1957; Материалы по истории прогрессивной общественно-философской мысли в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1976. - 588 с. 59 ўтганлигини, талқинлар илгари сурилганлигини таъкидлаш лозим. Бироқ, бизнингча, айнан арастучилик анъанасига бўлган устувор қизиқиш, диққат қилиш бошқа қадимги юнон фалсафаси мактаблари, оқимларига оид манбаларни қидириб топиш, таржима қилиш ва тадқиқ этишнинг ўлда-жўлда бўлиб қолишига олиб келган. Бундай манбаларнинг мутлақ кўпчилиги номаълумлигича қолмоқда, уларни фалсафий тадқиқ этиш борасида изланишлар бизда энди амалга оширила бошланганини таассуфлар билан қайд қилишга тўғри келади. Кейинги пайтда фалсафий меросимизга янгича ёндашув асосида олиб борилган тадқиқотларда Яқин ва Ўрта Шарқда борлиқ тўғрисидаги қарашлар ҳақида гапирилганда, уларга антик фалсафадаги атомистик назариянинг таъсирини кўрсатиш зарурлиги таъкидланади 1 . Бу хулосани тўғри деб ҳисоблаймиз. Унинг тўғрилигини Ўрта аср Шарқидаги жуда кўп таълимотлар, оқимлар, шу жумладан, диний-фалсафий назариялар тасдиқлайди. Хусусан, борлиқдаги барча нарсалар Аллоҳ қудрати ила атомлар(субстратлар) ва акциденциялар (хусусиятлар, муносабатлар)дан ташкил топган деган фикрни муътазилийлар, мутакаллимларнинг кўпчилиги қўллаб-қувватлаганлар ва, ҳатто, муътазилийлар “атомлар ва акциденциянинг имконий метафизикасини (илоҳиётини) баён қилганлар” 2 . Бунда атомлар табиат жисмларини, акциденциялар-уларнинг сифатини ифода этувчи тушунчалар тарзида талқин қилинган. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, IX асрга келиб борлиқнинг яратилиши ва тузилиши, унда атомлар (субстратлар) ва акциденцияларнинг ўзаро муносабати тўғрисида бир қанча қарашлар мавжуд бўлган. Улардан бири VIII асрда яшаб ўтган Зираф б. Амрга тегишлидир. Унга кўра борлиқ атомлар 1 Қаранг: Классическая наука в Средней Азии и современная цивилизация. - Ташкент: 2000. - 416 с.; Носиров Р.Н., Сирожиддинов Ш.С., Зияутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. - Тошкент: 2007; Қодиров М. Марказий Осиё, Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари фалсафий тафаккури. - Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2009. 2 Носиров Р.Н., Сирожиддинов Ш.С., Зияутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. - Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти, 2007. – Б.17. 60 ва акциденциялардан иборат бўлиб, бунда акциденциялар ҳал қилувчи аҳамиятга эга, яъни табиат жисмларининг мавжудлиги акциденцияларда ўз ифодасини топади, улар бўлмаса жисмлар ҳам бўлмайди. У ҳиссий қабул қилинадиган предметлар мустақил эмас, уларнинг ўзгариши, ҳаракати акциденцияларга боғлиқ, акциденциялардан бири ёки бир нечтаси ўрин алмашса, жисмлар ҳам ўзгаради, деган хулосага келган. Иккинчи қараш унга тескари бўлиб, унинг тарафдорлари моддий оламнинг мавжудлиги кўпроқ акциденцияларга эмас, балки субстратларга, яъни атомларга боғлиқ, чунки жисмлар атомлардан ташкил топган дейишган. Улар қаторида Хишом б. Ал-Ҳаким, ал-Асам, Наззомлар бўлган. Наззом фикрича, моддий жисмлар доимий ўзгаришда бўлиб, унинг сабаби жисмларнинг ҳамиша аралаш ҳолатда бўлиши, яъни бирининг иккинчиси таркибида бўлиб, ўзаро боғлиқ ҳолда мавжудлигидадир. Физик жараёнлар ўзгарганда, ичидагилари намоён бўлади. Буни Наззом қуйидаги мисол ёрдамида тушунтирган: жисм ёнганда, олов ажралиб чиқади, оловда яширин ҳолатда бўлган сифатлар – иссиқлик ва ёруғлик сезилади. Худди шу сингари, бутун борлиқ жисмлар билан тўла бўлиб, улар табиий жараёнлар ўзгаришида турли даражада намоён бўлади ва сезилади. Учинчи қарашга мувофиқ, жисмлар ҳам, акциденциялар ҳам борлиқнинг таркибий қисмлари ҳисобланиб, уларнинг асосини бўлинмас элементлар ташкил этади. Бу мулоҳаза ислом илоҳиётчилигида атомизм ғояси сифатида машҳурдир 1 . Атомистик қарашларни IX асрда яшаб, ижод қилган Муъаммар, Бишр б. Ал-Муътамирлар илгари суришган. Атомистик ғояни ривожлантирганлар қаторида Закариё ар-Розий ҳам бўлган 2 . Мустақиллик даврида бу йўналишдаги изланишлардан яна бири Б.О.Тўраевнинг монографиясида акс этган. Унда ўрта аср мусулмон халқлари 1 Носиров Р.Н., Сирожиддинов Ш.С., Зияутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. – Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007, - Б. 20-22. 2 Бу ҳақида қаранг: Ашуров Г. Философские взгляды Носири Хисрава. – Душанбе, 1965. - С. 101-102. 61 фалсафаси, фани тарихида борлиқ, унинг мавжудлик шакллари муаммоси бўйича, гарчи бирламчи манбалар етарли фойдаланилмаган бўлсада, асосий қарашлар-субстанционал ва реляцион концепциялар мавжуд бўлганлиги, уларнинг моҳияти, функционал фарқлари, ўзаро муносабати тадқиқ этилиб, баъзи умумлаштирувчи хулосалар берилган. “Фазо ва вақт ҳақидаги тасаввурларни ўрганар эканмиз, мавжуд фазо ва вақтнинг у ёки бу белгиларига асосланувчи икки ўзаро қарама-қарши концепцияларни кўриш мумкин. - деб ёзади Б.О.Тўраев, - Улардан бири фазо ва вақт деганда фақат (уларнинг) мутлақ, ўзгармас, барқарор белги, хоссалари, томонларини тушунса, иккинчиси эса, уларнинг (яъни фазо ва вақтнинг – Р.У.) нисбий, доимий ўзгариб турувчи тасвирини кўриш, шакллантиришга уриниб келган... Бу ўзаро қарама-қарши концепциялар – субстанционал ва реляцион концепциялардир” 1 . Биз бу ерда субстанционал ва реляцион концепцияларнинг онтологияда фазо ва вақт муаммосига оид эканлигини инобатга олган ҳолда, ва, айни пайтда, фазо ва вақтнинг моддий оламнинг мавжудлик шакллари эканлигини назарда тутиб, мазкур концепцияларни борлиқ ҳақидаги тасаввурларни, таълимотларни таснифлашга қўлласа бўлади деб ҳисоблаймиз. Субстанционал концепция вакилларининг асосий ақидалари қуйидагича: “...фазо материяга ва моддий ўзаро таъсирларга боғлиқ бўлмаган ҳолда, материянинг мавжудлик шарти (шакли)дир; у - мутлақ характерга эга (субстанция). Вақт эса номоддий субстанция бўлиб, ўз-ўзича, фазо, материя ва ҳаракатга боғлиқ бўлмаган ҳолда (алоҳида) мавжуд; у борлиқ, фазо ва ҳаракатнинг мавжудлигига ҳал қилувчи, асосли таъсир кўрсатади; замоний муносабатлар мутлақ характер касб этиб, ҳар қандай ҳисоб тизимларида бир хилдирлар (Демокрит - Ньютон концепцияси)” 2 . 1 Қаранг: Б.О. Тураев. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992. – С. 7. 2 Ўша асар. – Б. 6. 62 Қадимги юнон фалсафасида Демокрит, Гиппократ, Гален каби мутафаккирларнинг табиатшунослик билан чуқур боғлиқ бўлган бу натурфалсафий қарашлари кейинчалик ўрта асрлардаги мусулмон фалсафасида табиййун оқими анъаналари сифатида юзага чиққан. Бу оқимнинг асосий вакиллари Жобир ибн Хайён, Муҳаммад Эроншахрий 1 , Закариё ар-Розий 2 , Беруний, Абу-л-Баракот ал-Бағдодий 3 ва бошқа буюк табиатшунос, натурфайласуфлар бўлишган. Бу ҳақда қуйида бир мунча батафсил тўхталиб ўтамиз. Иккинчи оқим борлиқ, унинг мавжудлик шакллари ҳақидаги реляцион концепциядир. Реляцион концепция асосчилари Аристотел ва унинг мактаби вакиллари ҳисобланади. Унинг ўрта аср мусулмон фалсафасидаги издошлари, давомчилари - Киндий, Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино Умар Ҳайём ва бошқа мутафаккирлар ҳам шу концепцияни эътироф этадилар. “Реляцион концепция вакиллари фазони моддий дунёнинг таркибланган тизими деб, нарса, жисм томонидан эгалланадиган жой деб қарашади ва уни “ҳаммавжудлик, ёки бир вақтда мавжуд бўлиш тартиби” (тизими) деб атайдилар. У (яъни - фазо) тамомила моддий тизимларга эга ва уларнинг ҳаракати билан боғлиқ тарзда мавжуд бўлади, яъни, у-нисбий, ўзгарувчандир. Вақт эса моддий тизимлар ва ҳодисаларнинг (нарсалар кетма- кетлиги, тартибининг) ўзаро таъсири ва ўзгаришлари оқибатидир. Фазо ва вақт, реляцион концепцияга кўра, нисбий характерга эга” 4 . Шуниси диққатга сазоворки, ҳар икки концепция вакиллари ўртасида борлиқ, унинг моҳияти, тараққиёти, мавжудлик усули ва шакллари ёки атрибутлари муаммолари юзасидан ўта қадим замонлардан бошлаб, бутун 1 Sarton G.S. Intraduction to the history of Science. Baltimore. 1927. vol.I. 622-630; Фролова В.А. Проблемы веры и знания в арабской философии. – М.: Наука, 1983. -169 с. 2 Каримов У.И. Неизвестное сочинение ар-Рази “Книга тайны тайн” – Ташкент: Фан, 1957. 3 Захидов А. Абу-л-Баракат ал-Багдадий о бытии и материи //Общественные науки в Узбекистане, - 1992, - № 5-6. - Б. 48-52. 4 Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992. – С. 6. 63 ўрта асрлар-у, Уйғониш ва Янги даврларда, то ХХ асрларгача қизғин, кенг кўламли баҳс-мунозаралар давом этган. Ва реляцион концепция фақат релятивистик физика, квант механикаси, нисбийлик назарияси вужудга келган XIX аср охири-ХХ аср давомида кўпроқ тан олина бошлади, деган хулосани айтиш мумкин. Бироқ, бу ҳали реляцион концепциянинг узил-кесил ғалабаси дегани эмас. Зеро, субстанциал концепциянинг яна ўзини кўрсатиши мумкинлиги тўғрисида ҳозирги квант физикасида, умуман табиатшуносликда ишора, гипотезалар анчагина мавжуд 1 . Демак, борлиқ, унинг моҳияти, тараққиёти, мавжудлик усули ва шакллари ёки атрибутлари ҳақидаги илмий-фалсафий баҳс-мунозаралар давом этиши кутилмоқда. Бу эса борлиқ муаммоси бўйича яна янгидан-янги концепция, назариялар илгари сурилиши мумкинлигидан, бу борлиқ тўғрисидаги мавжуд тасаввурларнинг янада чуқурлашишидан далолат беради. Лекин, биз учун энг муҳим, фалсафий тафаккур тараққиёти нуқтаи назаридан фавқулодда аҳамиятга эга ҳолат шундаки, Шарқ мутафаккирлари, хусусан ўрта аср мусулмон халқлари илм-фани, фалсафасининг буюк вакиллари Жобир, Эроншахрий, Розий, Беруний, Бағдодийлар борлиқ муаммоси бўйича субстанционал концепцияни, Киндий, Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино, Умар Хайём каби Ватанимиз – Туркистондан, етишиб чиққан буюк мутафаккирларимиз реляцион концепцияни ўз даври фани, фалсафаси тараққиёти даражасида хулосалаб беришда фавқулодда ўрин тутганлар, хизмат кўрсатганлар. Айниқса, ўрта асрлар илм- фани, фалсафаси асосчилари, қурувчилари бўлишган реляцион концепция вакили Ибн Сино билан субстанционал концепция вакили Берунийнинг ёзишма-мактублари воситасида 3 босқичда, мунтазам ва узоқ давом этган қизғин илмий- фалсафий баҳс-мунозаралари бутун ўрта аср илм-фани, фалсафасида борлиқ, унинг моҳияти, тараққиёти, мавжудлик усули ва шакллари борасидаги баҳс- мунозараларнинг энг юксак чўққиси – тожи бўлган эди. Бунинг маъносини 1 Тураев Б.О. Пространство. Время. Развитие. – Ташкент: Фан, 1992.- С. 22-23. 64 фақат ХХ аср бошига келгандагина жаҳон илм-фани, фалсафаси, маданияти тадқиқотчилари, тарихчилари, хусусан, К.Брокельманн, Ж.Сартон ва бошқалар тушуниб етдилар ва Шарқ мутафаккирларининг илм-фан, фалсафа тараққиётидаги ютуқларига юксак баҳо бердилар, уларни эътироф этдилар 1 . Ана шу нуқтаи назардан Шарқ мутафаккирларининг, шу жумладан, Абу Райҳон Берунийнинг борлиқ, унинг моҳияти, мавжудлиги, тараққиёти, ҳақидаги субстанционал қарашларининг келиб чиқиши, эволюцияси, ўзига хослиги, бу таълимотга қўшган ҳиссаларини қайта англаш, бунда улар қўллаган усул ва услубларини тадқиқ қилиш, умумлаштирувчи хулосаларга келиш фалсафий тафаккур тараққиёти нуқтаи-назаридан муҳим илмий назарий аҳамият касб этади. Шундай қилиб, биз тадқиқ этаётган Берунийнинг борлиқ, субстанция, унинг моҳияти, мавжудлик усули, ўзгариши, тараққиёти, ҳаракат ва унинг шакллари, фазо, вақт ҳақидаги қарашлари, Ғарб олимларининг юқоридаги хулосалари, берган баҳолари Берунийнинг мазкур масала бўйича қарашларини махсус тадқиқ этиш, бунда, биринчи навбатда, алломанинг борлиқ масаласини ўзига хос тарзда қўйганлигини ёритиш лозимлигини кўрсатади. Бу масала бобнинг навбатдаги параграфида таҳлил этилади. 2.2. Берунийнинг табиййун оқими тарафдори сифатида борлиқ муаммосини қўйиши . Берунийнинг фалсафий мушоҳадаси, унинг борлиқ ва унинг қонунларини аниқлаши, ижтимоий-сиёсий, бадиий-ахлоқий ва бошқа қарашлари илмий изланиш – тадқиқотларида қўллаган илмий-фалсафий билиш усул ва услублари – кузатиш, тажриба, эксперимент, астрономик, геодезик миқдорий – амалий ўлчаш, ҳисоб-китоблар, тақвимлар, сулолалар 1 Қаранг : Brockelmann C. Geschiete der arabischen Litteratur. Bd. I-II. -Weimar-Berlin. 1898-1902; Sarton G. Introduction to the History of science.vol. I-III. Baltimore. 1927- 1948. 65 борасидаги изланишларининг бутун - бир улкан мажмуига таянгани , асосланганлиги учун ўз даврининг академик дунёқарашлари сарасига киради. Шу жиҳатдан Берунийнинг дунёқараши, фалсафий қарашлари илмий ижоди, тадқиқот усуллари ва услубларини тадқиқ қилиш ўта мураккаб муаммодир. Берунийнинг фалсафадаги ўрни, мавқеи, бу соҳага унинг тасодифан, адашиб кириб қолмаганлигини, балки фалсафада тутган позициясини аниқ, онгли ва мақсадга мувофиқ ҳолда танлаб олинганлигини, унинг фалсафадаги Демокрит натурфалсафаси оқими анъаналарини мусулмон халқлари илм- фани, фалсафасида ворисий давом эттирган табиййунлар оқими мактаби вакили бўлганлигини кўриш мумкин. Беруний қадимги юнон фалсафаси намояндалари Суқрот, Афлотун, Арасту, Гераклит, Анаксагор, Левкипп, Демокрит, Парменид, қадимги ҳинд фалсафаси салафлари асарларини, қарашларини, улар мансуб бу оқимнинг мусулмон халқлари фалсафасидаги давомчилари бўлмиш Ал- Киндий, Форобий, Ибн Сино асарлари, таълимотларини жуда яхши, асосли билгани, улардан ҳар қадамда фойдалангани ҳолда, асосан, қадимги юнон, ҳинд натурфалсафачиларига, бу оқимнинг ўрта аср мусулмон халқлари илм-фани, фалсафасидаги издошлари Жобир ибн Ҳайён, Муҳаммад Эроншаҳрий, Закариё ар-Розийларга эргашганлигини 1 , шу йўналишдаги олимлар, мутафаккирларга яқин туришга интилганини кўрамиз. Берунийнинг, “Минерология” асари ва Имом Ғаззолийнинг “Ал- Мунқиз-мин-аз-залол” (Хатолардан қутқарувчи) асарида билдирилган фикрларни мантиқий қиёслаш асносида берунийшунос А.Ж. Шарипов буюк алломанинг фалсафада табиййун оқимига мансуб эканлигини аниқлашга жуда яқин келган эди 2 . Буюк алломанинг натурфалсафачи табиатшунос, файласуф эканлигини, хусусан ўрта аср мусулмон фалсафасининг етакчи 1 Каримов У.И. Неизвестное сочинение Абу Бакра ар-Рази “Книга тайны” –57 с;Усманов М.А. Философские взгляды Мухаммад Закария ар-Рази //Философское наследие народов Ближнего и Среднего Востока. - Ташкент: Фан, 1976. 2 Қаранг: Шарипов А. Великий мыслитель Абу Райхан Бируни. - Ташкент: Узбекистан, 1972. 66 кучи бўлган табиййун оқимининг йирик вакили, асосчиларидан бири бўлганлигини унинг илмий-фалсафий дунёқарашининг концептуал таҳлили ҳам, даврига оид мўътабар манбалари, маълумотлари ҳамда ҳозирги замон фан тарихчилари тадқиқотлари, хулосалари ҳам тасдиқлайди. Ушбу ўринда Беруний дунёқараши, натурфалсафасининг табиат ҳақидаги таълимотидан келиб чиқувчи концептуал қарашлари таҳлилига ўтамиз. Ноорганик олам билан тирик дунё, хусусан инсон руҳи, онги муаммоларини тадқиқ этар экан, Беруний ўзининг “Минералогия” асарида инсондаги жисмоний ва руҳий ҳолатларнинг бевосита, тадрижий боғлиқлиги муаммосини қараб чиқиб, қуйидагиларни ёзган эди: “(Инсон) жони (руҳи) ўзининг асосий ҳолатларида тана мажозига тобедир, шунинг учун ҳам унинг (мазкур руҳий ҳолатлари) ўз мижозига кўра рангбаранг ва турлича бўлади” 1 . Бу дегани, Беруний ўз давридаги расмий сунний ислом ҳамда тасаввуфий ёки ишроқийлардан фарқли ўлароқ, инсон жони (руҳи)ни иррационал дунё билан, худо иродасини ёки сурури, файзи илоҳийси, ҳатто “Нури Муҳаммадийа” билан қатъий тарзда боғламасдан, уни бевосита табиатнинг ўзидан келтириб чиқариб тушунтиришга уринган. Ҳолбуки, жон(руҳ)нинг табиат билан боғлиқлиги тўғрисидаги бу муаммо дин, калом билан илм-фан, фалсафа ўртасида кескин кураш шароитида муҳокама қилинаётган, бу борада Берунийга ўхшаган йирик табиатшунос файласуф (табиййун)ларнинг фундаментал илмий қарашлари, экспериментлар, тажрибаларга асосланган хулосалари даҳрийлик сифатида қораланаётган эди. Имом Абу Ҳамид Муҳаммад ал-Ғаззолий ўзининг “Мунқиз мин аз- залол” (Хатолардан қутқаргувчи) номли машҳур тавба- тазарру асарида натурфалсафачи, табиййунларнинг инсоннинг жисмоний танаси (бадани, яъни табиий борлиғи) билан унинг маънавий борлиғи-жони (руҳи) ўртасида 1 Беруний. Минералогия. – М.: 1963. –С. 335. 67 ажралмас табиий бирлик, боғлиқлик борлигини эътироф этишларини қайд қилиб, қуйидагиларни таънаомуз кўринишда ёзган эди. “...ўз натурафалсафасида зўр бериб ишлаган, тадқиқотлар олиб борган табиатшунослар фикрига кўра, мижознинг тана билан мутаносиблиги ҳайвонот имконий қувватлари таркибига фавқулодда катта таъсир кўрсатади. Инсоннинг тафаккур қуввати ҳам унинг мижозига боғлиқ ва у темперамент маҳв бўлиши, йўқ бўлгани ҳамон йўқ бўлиб кетади, ҳалок бўлади” 1 . Бу фикрида Имом Ғаззолий натурфалсафачи, табиййунлар, шулар қаторида Берунийнинг ҳам, инсон танаси (бадани) билан унинг жони (руҳи) ўртасидаги ажралмас боғлиқлик мавжудлиги тўғрисидаги қарашларини аниқ ва қатъий қилиб таърифлаган. Табиййун таълимотидаги инсон танаси ва руҳи (жони) ўртасидаги тадрижий ва ажралмас бирлик, боғлиқлик ҳақидаги хулоса расмий диний таълимот, эътиқод эгалари учун катта хавф туғдирадиган мазмун касб этиб, бу Берунийни табиййун натурфалсафачи оқимининг асосчилари, етакчиларидан бири бўлганлиги, шу оқимга онгли тарзда эргашганлиги, уни ҳимоя қилганлиги ва ривожлантирганлигини Ғаззолий ўз сўзлари билан исботлаб берган. Зеро, ўрта аср мусулмон фалсафасининг етакчи оқими бўлган табиййун таълимотининг табиат билан жон (руҳ) ўртасидаги муносабат, ўзаро туб алоқадорлик, боғлиқликнинг уч жиҳати академик М.М. Хайруллаев томонидан қуйидаги бандларда кўрсатиб ўтилган: “1) руҳ(жон)нинг материядан, танадан ташқари яшаши мумкин эмаслиги ва ҳар қандай борлиқ моддий асосга эга эканлиги тўғрисидаги таълимот; 2) худо ва дунёнинг бирлиги, худонинг мустақил, дунёдан ташқари яшай олмаслиги; 3) инсон шахсининг мустақил мавжудлиги, ҳамда инсон руҳининг борлиқдан ташқарида яшай олмаслиги. Инсон ўлгандан кейин у борлиққа қўшилиб 1 Газали. Избавляющий от заблуждения //Григорян СН. Из истории философии Средней Азии и Ирана VIIXII вв. – М.: Наука, 1960. – С. 221-222. 68 кетади, унинг руҳининг (маънавий) абадийлиги борлиқнинг абадийлигини, йўқ бўлиб кетмаслигини билдиради” 1 . Тана ва жон бирлиги тўғрисидаги хулосага Абу Наср ал- Форобий ҳам келган эди: “Жон(руҳ)нинг турли ҳолатларда бўлиши- баъзиларда кўпроқ, бошқа баъзи бировларда эса камроқ даражада-тана (бадан) мижози (темпераменти)га боғлиқ ва жон(руҳ)нинг ҳар қандай ҳолатини шу жон (руҳ) мавжуд бўлган тана (бадан) мижози (темпераменти) белгилайди; бундан эса муқаррар тарзда жон(руҳ)нинг ҳолати у мавжуд бўладиган тана(бадан)даги ўзгаришларга мос равишда ўзгариб бориши лозимлиги келиб чиқади. Нарса (тана, бадан)лар ўзгаришлари чексиз бўлганлиги учун (танада мавжуд) жон(руҳ)нинг ўзгарувчанлиги ҳам чексиздир” 2 . Ўзининг бу хулосасини Форобий “Масалалар моҳияти” асарида қуйидагича таърифлаган: “Жон (руҳ), Афлотун айтганидек, танадан олдин мавжуд бўлолмайди; худди шунингдек, у (жон, руҳ) таносуҳ ҳақидаги таълимот тарафдорлари уқтирганларидек, бир танадан бошқасига кўчиб ўта олмайди” 3 . Бундай хулосага ўзининг “Китоб-уш-шифо”, “Китоб-ун- нажот”, “Донишномаи Аъло” ва бошқа асарларида жуда катта табиатшунослик илмлари материаллари, кузатиш, эксперимент, тажрибалар натижаларини фалсафий умумлаштириш асосида Шайх-ур-Раис Ибн Сино ҳам келган эди: “Демак, қуйидаги аниқланди: жон (руҳ)лар улардан жон (руҳ) фойдалана олиши мумкин бўлган тана вужудга келганидан сўнггина пайдо бўлади”. “...Замонда жон (руҳ) тана(бадан)дан ажралмасдир” 4 . Бу хулосаларнинг мантиқий асоси, натижалари шу қадар фалсафий умумлаштирилган, фундаментал характерга эгаки, улар ҳатто ҳозирги замон олими, файласуфлари учун ҳам инсон танаси ва унинг жон(руҳ)и ўртасидаги 1 Хайруллаев М.М. Уйғониш даври ва Шарқ мутафаккирлари. – Тошкент: Ўзбекистон, 1971. – Б. 124 . 2 Абу Наср аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1970. – С. 329 . 3 Абу Наср аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1970. – С. 174. 4 Ибн Сина. Избранные философские произведения. – М.: Наука, 1980. – С. 250-252. 69 алоқа тўғрисидаги фикр-мулоҳаза юритиш борасида таянч нуқталардан бири бўла олади. Бироқ, бу ўринда шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, инсон танаси ва унинг руҳи (жони) ўртасидаги теран, ажралмас ва тадрижий алоқадорлик, боғлиқлик ҳақидаги мазкур, деярли бир хил мазмундаги мулоҳазаларда таърифларда ифодаланган хулосалар мумтоз ўрта аср мусулмон фалсафасининг борлиқ, билиш ва бошқа кўплаб фалсафий муаммоларни аниқлаш, талқин этишда кўпинча ўзаро келиша олмайдиган, ҳатто принципиал ўзаро қарама-қарши позицияда туришган икки етакчи оқим - табиййун (Розий, Беруний ва бошқалар) ва машшоиййун (Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино ва бошқалар) вакилларининг бир ёқадан бош чиқариб, фаол, қатъий тарзда бир хил фикр қилганликлари диққатга сазовордир. Дарҳақиқат, машшоиййун ва табиййун оқимлари ўртасида борлиқ, билиш ва бошқа фалсафий муаммолар юзасидан кўплаб тортишувлар, ўзаро келиша олмаслик шароитида масалан, Беруний билан Ибн Сино ўртасида Аристотелнинг “Физика” ва “Осмон ва олам ҳақида” китобларидаги 18 та масала бўйича баҳс-мунозаралар бўлиб турган бир пайтда, бундай иттифоқлик муносабатлари мавжудлиги қизиқарли ҳолдир 1 . Зеро, Беруний ва Ибн Сино табиййун ва машшоиййун вакиллари сифатида фалсафий масалаларда баҳслашсаларда, табиатшунослик масалалари бўйича бир хил позицияда турганлар, моҳиятан яқин таъриф ва хулосаларга келганлар. Чунки, улар нафақат файласуф, айни пайтнинг ўзида, замонасининг тенги йўқ, мислсиз табиатшунослик илми даҳолари эдилар. Улар ўз даври табиатшунослик илмларининг энг сўнги янги кашфиётларини амалга оширган аниқ фанлар вакиллари эдилар. Аслида машшоиййун ҳам, табиййун ҳам бошқа баъзи фалсафий масалалар бўйича ўзаро жуда яқин, яхлит, мунтазам, изчил рационал 1 Қаранг: Бируни и Ибн Сина. Переписки. – Ташкент: Фан, 1973.- 36 с. 70 мантиқий позицияда турганлар. Улар ўртасидаги фарқлар фан объекти, конкрет тадқиқот услубларига оид эди, холос. Шунинг учун ҳам Имом Ғаззолийнинг ўз даври фалсафаси, илм- фанининг энг илғор оқимлари, вакилларига қарши ғоявий- мафкуравий ҳужуми, танқидининг тиғи мусулмон фалсафасининг айнан ана шу икки етакчи ва қудратли оқимига қарши қаратилган эди. Зеро, фалсафа, унинг етакчилари Форобий, Ибн Мискавайҳ, Ибн Сино ва уларнинг издош, маслакдошлари фалсафаси ортидан кетган ва ана шунинг учун ҳам уларга Имом Ғаззолий исломга шак келтирган (ташаккук) ҳамда куфрга йўл қўйган деган жиддий айб қўйган, уларни жамият ҳаёти, айниқса илм-фан, маданият, дин, фалсафадан узоқ тутиш, бу соҳаларга аралаштирмаслик талабини қатъий илгари сурган эди. Бунинг сабаби ва Имом Ғаззолийнинг кўзлаган асосий мақсади мазкур соҳалардаги илм, назария, таълимотларга файласуфларнинг аралашишига, ислом, шариатга зарар келтирувчи умумлаштирувчи назарий- методологик хулосалар чиқаришига йўл қўймаслик эди 1 . Шуниси диққатга сазоворки, файласуфлар ғоялари, таълимотларининг ислом, шариатга зарар келтирувчи оқибати, аҳамиятини нафақат расмий сунний ислом, шариатнинг ҳимоячиси ҳисобланган Имом Ғаззолий, балки шийъа мазҳаби раҳнамоларидан бири Имом Муҳаммад Шаҳризурий ҳам тушунган ва қуйидаги қатъий даъват, таклифини ёзиб қолдирган: “Фалсафа- бу бузилиш ва ақлсизлик манбаидир, ожизлик ва адашишнинг асосидир, диндан чиқарадиган ва бидъатга юз тутиладиган жойдир. Мантиқ эса, фалсафа остонасидир..., ёмонлик остонаси ёмонликдир. Шунинг учун ҳам уни ўрганиш ва ундан таълим беришга қозикалон томонидан рухсат йўқ... Мантиқ сўзларидан шариат асосларини ўрганишда фойдаланиш эса кечириб бўлмайдиган қабиҳликдир...Султон мусулмонларни бу шайтонларнинг ёмонлигидан ҳимоя қилиши, уларни мактаблардан четлаштириши, сургун 1 Қаранг: Газали. Избавляюший от заблуждения //Григорян С.Н. Из истории философии Средней Азии и Ирана VII-XII вв. – М.: Наука, 1960. - С. 223-227. 71 қилиши, уларнинг ҳунари билан кимки шуғулланса, жазолаши керак, агарда кимда-ким файласуфлар ақидаларига очиқдан-очиқ эътиқод қилса, уларни ўлдириш ёки бўйсунишга мажбур қилиш керак, токи уларнинг фанларидан асар қолмасин” 1 . “Аслида, - деб ёзган эди Имом Ғаззолий,- илм-фанда жуда катта обрў, нуфузга эга бўлган табиатшунослар ўз соҳаларидаги аниқ, конкрет билимлар, самарали амалий ечимлар-масалан, Қиблани Қуёш, Ой, юлдузларга қараб аниқлаш, Ер юзининг бир-биридан узоқ шаҳар, масканлари орасидаги