logo

Xalqlarning buyuk ko’chishi davrida sharq va g’arbning ijtimoiy tuzimi

Yuklangan vaqt:

23.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

754.7685546875 KB
XALQLARNING BUYUK KO’CHISHI DAVRIDA SHARQ VA G’ARBNING IJTIMOIY TUZIMI www.arxiv.uz REJA:  I. Kirish.  II. Asosiy qism.  2.1. Milodiy I asrgacha xalqlarning joylashishi.  2.2. Buyuk ko`chishning boshlanishi.  2.3. Xalqlarning joylashishida buyuk ko`chishning ahamiyati.  2.4. Buyuk ko`chishning oqibatlari.  III. Xulosa  IV. Foydalanilgan adabiyotlar    www.arxiv.uz KIRISH  O`rta asrlarni ilk bosqichida jahonda eng muhim o`zgarishlardan biri bu buyuk ko`chishdir. Bu buyuk ko`chish xalqlarning janubiy-sharqiy tomondan shimoliy hududlarga borib o`rnashishi va asosiy davlatlarning paydo bo`lishiga xizmat qildi. Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich Karimov aytganidek “Biz tariximizni holisona va haqqoniy baholab,ma’anviy me’rosimizni boyitib va rivojlantirishga o`z hissamizni qo`shishimiz shu asosda bugungi jahon ilmiy fani va madaniyatining yuksak cho`qqilarini egallashdek buyuk vazifaga xar tomonlama munosib va qodir bo`lishimiz darkor”. Shu bilan birga Buyuk ko`chish o`rta osiyoga ham o`z ta’sirini o`tkazmay qolmadi. O`zbek davlatchiligida ham buyuk ko`chish oqibatlarini ko`rishimiz mumkin. Bugungi kurs ishida esa Yevropadagi buyuk ko`chish ta’sirini alohida ko`rib chiqamiz. Kurs ishini yozishda murakkab reja asosida ishga doir adabiyotlardan foydalangan holda.Murakkab tarzda yozishga harakat qilindi. Ishni o`rganish davomida shu narsaga amin bo`ldikkim, Yevropa davlatlarining tashkil topishi, xalqalarning shakllanishida buyuk ko`chishni ahamiyati nihoyatda katta bo`lganini ko`rishimiz mumkin.  Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch” Toshkent, 2008-yil,52-bet. “Ma’naviyat” www.arxiv.uz www.arxiv.uz  Buyuk ko&#39;chish haqida. YBu vaqtga keli;b german qabilalarining ichida katta o’zga- rshplar sodir bo’l1di. German jamiyatining tobora ko’proq taba-qalanib borishi — zodagonlarnint ajralib chiqishi, ularga qaram bo’lgan kishilar sonining ko’payishi va hokazolar bilan bir qatorda, qabilalarning katta-katta ittifoqlarga birla-shuv protsessi ham yuz bermoqda edi. Quyi Reynda hamda Yutlandiya yarim oryulida angl-saks abiAalari birlashmasi; O’rta Reynda frank qabilalari ittifoqi; Yuqori Reynda allemanlar ittifoqi (bunga kvadlar, markomanlar, qisman svevlar kirar-di); Elbada va Elbaning narigi tomonida langobardlar, van-dallar, burgundlarning ittifoqlari tashkil topdi. Bundan oldingi bobda gotlarning ikkita ittifoqi — vestgotlar itti-foqi va ostgotlar ittifoqi vujudga kelib, bularning har bi-ri Dunay va Qora dengiz bo’yi rayonida ko’p qabilali davlat tashkil qilganligi gapirib o’tilgan edirU asrniig oxirlari-dan boshlab va ayniqsa V asrda varvarlar yoppasiga imperiya territoriyasaga qarab yo’l olib, uni asta-sekin istilo qila boshladilar. Тo’g`ri, bu istilo qilish qariyb butun bir asrga cho’zildi. Ancha vaqtgacha bu istilochilar rasman imperiyaning «ittifoqchilari» deb Qaraldi. Biro,q zamondoshlar bu nomga aldanjadi. G`arbiy Rim imperiyasining tobora qulab borayotgan-ligi shubhasiz haqiqat edi. Chug`ji varvarlar imperiyani istilo etish bilan bir vaqtda imperiya territoriyasiga o’zlarining bu-tun oilalari, uy anjomlari, sigir-buzoqlari va hokazolari bilan ko’chib kelib; o’rnashayotgan edilar. Shuning uchun IV asrning oxirini va V asrning hammasini o’z ichiga olgan bu davrni tarixchilar odatda Хalqlarning buyuk ko’chish davri deb ataydilardi. www.arxiv.uz ХALQLARNING BUYUK KO’CHISHI DEB ATALGAN KO’CHISHNING TARIXIY AHAMIYATI Bu ko’chish xalqlar- ning shuncha ki bir joydan ikkinchi joyga ko’chishi emas edi. Bu ko’chish — antik quldorlik tuzumining halok bo’lishi edi. qullar bilan kolonlar huldorlik tuzumini yiqitishda bevosita, aktiv ish-tirok etdilar. Rim qullari va kolonlari deh- qonlar ommasiga aylandilaryangi yer egalarining bir qismi yangi, varvar aristokratlar bo’lib, bular keyingi o’rta asr feodallarinilg eng yaqin o’tmishdoshlari edilar. www.arxiv.uz 1D 11 180F 08 3214 0C 1E 08 18 0B 17 0507 321814 1A 1E 0C 0A 11 0B 32 0C 35 1106 17 1E 37 0B 0A 32  Gotlar va Qora dengiz bo’ylari. Gunnlarning kelishi. \Bu ko’chish imperiya territoriyasiga gotlarning bostirib kirishidai boshlandi, deb hisoblanadi. Ostgotlar va vestgotlarning impe- riya bilan toguv yashashlari mumkindek tugolar edi. Usha vaqtda Yevropaning janubi-sharkida bu varvarlarning juda keng yer maydonlari bor edi. Vestgotlarda ham, ostgotlarda ham hech qanday «yer qaha-g`chiligi» yo’q edi. Тo’g`ri, ostgot zodagonlari goh-goh Bolqon yarim oroliga hujum qilib turar edilar. Lekin ikkinchi tamondan, gotlar Sharqiy Rim imperiyasi bilan tinch savdo aloqalari ham olib 5orar edilar. Gotlar xristianlikni sharqiy rimliklardan qabul qilgan edilar. Gotlar o’rtasida xristianlikni targ`ib qilgan kishi yepiskop Ulfila bo’ldi, u injilni va diniy kitoblarni got tiliga tarjima qildi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz  Ikki davlatning eng kuchlisi — Ostgotlar davlati bo’lib, u ko’p qabilali ittifoq edi, bu ittifaq o’zining ostgot qabilasidan tayagqari, va sharqqiy sarmat qabilalaridan bir qanchasini o’z ichiga olgan edi, bu davlatga korol Germanarix 50 yil boshchilik qildi (u 375 yilda vafot etdi). Osttotlarning o’zlar,i mahalliy madaniyat ta’siriga anchagina berilib,mahalliy aholi bilan qisman aralashib kega boshlagan edi. Qora dengiz bo’yidagi gotlarga Qora dengiz bo’yvdagi grek- koloniyalarinint va ayniqsa Bospor podsholigining antik madaniyati anchatina o’z ta’sirini o’tkazdi.  375 yilda Qora dengiz bo’yiga Osiyodan juda ko’p sonli gunn-* lar qabilasi keldi. Gunnlar (bularning bir qiomi turk irqi-dan, bir qismi mo’g`ul irqidan bo’lsa kerak) ko’chmanchi xalq bo’lib, bir vaqtlar Хitoy chegaralarida yashar edilar, keyin ular butun O’rta Osiyoni bosib o’tib, nihoyat, Janubiy Ural bilan Kaspiy dengizi o’rtasidagi «Kaspiy darvozasi» orqaln Don va Dnepr havzasiga kirib bordilarТGunnlar ostgotlar ittifoqiga qaqshatg`ich zarba berdilar. Gunnlar ostgotlarni o’zlariga bo’ysundirib, ular bilan birgalikda vestgotlar ustiga yurish qildilar. Gunnlar tomonidan tor-mor qilinishi va bo’y sundirilishdan qo’rqi.b, vestgotlarning boshliqlari Sharqiy Rim imperatori bilan &#39;muzokara boshladilar aa Dunaydan o’tib, federatlar sifatida Bolqon yarim oroliga joylashish uchun undan ijozat so’radilar. Konstantinop-ol hukumati bunga rozl bo’ldi, shundan keyin 376 yilda bir million kishiga yaqin vest-gotlar (&#39;bulardan 200 mingi qurollangan erkaklar edi) Dunay-dan o’tdilar. Ularga joylashish, uchun hozirgi Bolgariyanin!&#39; Meziya oblasti ajratib berildi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz  Vestgotlar imperiyada.festgotlarning Dunaydan o’tishi yuzaki qaraganda aytarli bir&#39;narsa emasdek edi. Rimliklaryaing butun-butun qabilalarni federat qilib qabul qilish hollari ilgari ham bo’lgan edi. Lekin haqiqatda esa vesttotlarning Bolqon yarim orolida paydo bo’lishi katta oqibatlarga olshb keldi. Varvarlarga nisbatan jabr-zulm va o’zboshimchalik qilgan imperiya amaldorlari bilan chiqisha olmay, vestgotlar tez orada Rim hukumatiga qarshi qo’zg`olon ko’tarib, «federatlik-dan» endi imperiya qukumatining xavfli dushmanlariga aylandilar.  Bularga mahalliy konlarda-ishlayotgan yerli qullar ham (uldrning ham ko’pchiligi aslida varvarlardanedi) qo’shildilar. Bestgotlar Bolqon yarim orolining janubiga qarab yo’l oldi-lar. 378 yili ular Adrionopolga yaqin joyda Rim qo’shinlarini tor-mor qildilar; bu qo’shinlarga qo’mondonlsk qilgan impera-tor Valent o’ldirildi. Vestgotlar Konstantinopolga yaqinla- shib kelmoqda edilar. Yangi imperator Feodosiy I (379—395) bir do’q- po’pisa qilib, bir bo’lsa diplomatik muzokaralar yurgizib vestgotlarni tinchlantirishga muvaffaq bo’ldi, ularga Bolqon yarim orolining turli joylaridan yangi, serhosil yerlar-ni ajratib berdi. Qeyinchalik, 90- yillarda hozirgi Yugosla-viya territoriyasidagi Illiriya viloyati vestgotlarga berildi. www.arxiv.uz  Feodosiy o’lgandan keyin Rim imperiyasi uning qillari o’rtasida taqsimlandi. Sharqqda—Arkadiy (395—408), G`arbda— Gonoriy {395—423) idora qila boshladi. Aka-uka imperator-larning ikkalasi ham bir-biriga dushman edi. Konstantinopol hukumati vestgotlarni G`arbiy Rim imperiyasiga qarshi qo’zg`a-tishga qasddan harakat qildi.  Gonoriynipg lashkarboshisi Stilixon (aslida varvar edi) dastlabki vaqtda vestgotlarning Italiyaga qilgan hujumini to’xtatib turdi. U hatto Britaniyadagi rim legionlarini (407 yilda) chaqirib keltirdi, legionlarning bu vaqtida Italiyaning o’zida bo’lishi nihoyat darajada zarur edi. Biroq saroy ahli o’rtasidagi fitna natijasida Stilixon tez orada.-vazifasidan tushirildi va o’ldirildi. Vestgotlar -koroli Alarix endi qag-tiq qarshilikka uchramay, 409 yilda Italiya territoriyasiga kirib bordi. Keyingi yilda Alarix Rimni juda katta talopga soldi. Shu narsa xarakterliki, Alarix Rimni qullar yordami bilan oldi. Rimda va uning atrofida yashagan 40 mingga yaqin &#34;qul Alarix tomoniga o’tdi. Bulardan tashqari, Alarixni ko’p-chiligi varvar-germanlardan iborat g`arbzsh imperator armiyasi-ning ko’pchilik qismi qo’llab-:quvvatladi.]Vestgotlar Rimni 410 yilning 24 avgustida bosib oldilar. Rimliklarning poytaxti bir necha kungacha talon-taroj qilindi. Rimdagi quldor zoda* gonlarning ko’plari o’ldirildi, asir olindi va qul qilib so-tildi, rimliklarning bir qismi qo’rquvga tushib, Shimoliy Afrikaga va Bolhon yarim oroliga qarab qochdilar www.arxiv.uz www.arxiv.uz  Alarix so’ngra Sitsiliyaga, u yerdan esa Shimoliy Afrikaga yurish qilmoqchi edi. Buniig sababi Italiyada oziq-ovqat yo’q-ligi edi, Italiyada qishloq xo’jaligi butunlay tushkunlikka uchragan edi, mahalliy aholining o’z gallasi o’ziga yetmas edi. Lekin vestgotlarning Afrikaga gorish qilish mo’ljali amalga oshmadi. Bu yurish uchun flot tayyorlanayotgan o’sha 410 yili Ala-rix o’ldi.  Vestgotlarning Тuluza korolligi.sDtaliyada bir oz vaqt turgandan keyin, vestgotlar Gonoriy hukumati bilan keli-shib, Janubiy Galliyaga o’tdilar va u yerda 419 yili Rim impe-riyasi territoriyasida dastlabki varvarlar korolligini tuzdilar, uning poytaxti Тuluza shaxri bo’ldi. Тuluza korolligi Rim imiyeratoriga nomigagina qaram hisoblayaar edi. Aslida u butunlay mustaqil edi. Galliyaga ko’chib o’tganlaridan keyin vestgotlar juda ko’p yerlarni boshqatdan taqsimladilar. Ular mahalliy galliyalik-rimlik quldorlar ixtiyoridagi yerlarning uchdan ikki qismini uyadagi qullar, binolar, qishloq xo’jalik asbob-uskunalari va boshqa narsalari bilan birgalikda muso-dara qilib, o’zaro bo’lishib oldilar, katta-katta latifundiya- lardagi eng yaxshi yerlarni, qullarni va asbob-uskunalarnya korol bilan zodagonlar oldi. Oddiy vestgot jangchi dehdonlar o’zlarining oilaviy chek yerlarini — zog£yez—ya’ni aynan olgan-da qur’aga (chekiga) chiyedan yerlarni oldilaD bular: haydala-digan yerlardan, jamoaga qarashli yer-mulklar — o’rmonlar, yaylovlar va boshqalardan iborat edi. Keyincha V asrning oxi-ri — VI asrning boshlaradan boshlab Vestgotlar korolligi Lireneya tog`larining narigi gomoniga Ispaniyaga ham yoyildi. Uning poytaxtl Тoledo shahriga ko’chirildi. s? Shimoliy Afrikada vandallar korolligi.[Хaxminan, Galliya-da vestgotlar o’z davlatini vujudga keltirgan vaqtda, boshqa 1bir gruppa varvar qabilalari Pireneya yarim oroliga .bosti-rib kirdi. Bular svevlar bilan vandallar edi. Svevlar yarim orolning shimoli-g`arbiy qismini bosib oldilar, vandallar janubga kirib borib, birmuncha vaqtgacha Gvadiana daryosi janubidagi territoriyada yashadilar. Ҳozirgi vaqtda ham shu -oblast Andaluziya deb ataladiq(dastlabki vaqtlarda Vanda-lusiya deb atalar ediLVandallar bu yerdaya korol Geyzerix boshchiligida Shimolii Afrikaga hujum qnldilar. Vandallar Shimoliy Afrika aholisining quyi tabaqalari orasida Rim xukumatining va katta quldorlarning e’tibori yo’qligidan foydalanib, bu keng territoriyani bosib oldilar va 439 yilda RI&#39;M imggeriyasi territoriyasida imkinchi varvar korolligini vu- judga keltirdilar, bu davlatning poytaxti qadimgi Karfagen qbo’ldiq www.arxiv.uz Varvar zodagonlari orasidan chihqan yangi yer egalari yer olish bilan birga bir nechta qul ham olgan edilar. Lekin: birinchidan, ular oladigan qullar juda ham oz bo’lar edi, chunki o’sha vaktda quldorlik latifundiyalarida qullar- ning soni umuman juda kamayib ketgan edi ikkinchidan, eski xo’jayinlariing, ya’ni Rim quldorlarining o’rnini olgan yangi xo’jayinlar qullarni odatda darhol obrok to’laydigan dehqon- larga aylantirar edilar. www.arxiv.uz12 20 0A 0C 17 0A 0A 0A 10 15 1E 05 2F 0C 0A 0C 0A 10  Vandallar Rim eodagonlarining juda ko’p yerlarini ham musodara qildilar. Lejin ularning o’zlarida x.am zodagonlar tezlik bilan tarkib topmoqda edi, bu zodagonlar bosib olingan -yerlar,0olingan hullar va boshqa xil o’ljalar hisobiga boyib ketdi.Shandal zodagonlari Italiyaga qilingan bosqinchilik hu-jumlari natijasida ayniqsa boyigan edi. 455 yilda vandallar •Rimni bosib olib, vestgotlarning 410 yildagi talon-toroji-&#39; dan bagtarro.q misli ko’rilmagan darajada galadilar va vay-ron qildilar. Vandallar Rimning eng nodir qadimgi yodgorlik-larini ayovsiz buzib tashladilar. Shu sababli «vandalizm» de-gan so’z madaniyat yodgorliklarini vahshiyona vayron qnlish tim-soli bo’lib qoldiD -  Burgundiya korolligi. [V asr o’rtalarida 443 yil bilan 457 yil oralig`ida Rona daresi havzasida yana bir varvar ko-rolligi vujudga keldi, bu korollikning poytaxti Lion shahri  bo’ld. Bu Burgundiya koryulligi bo’lib, hajmi jihatidan bir-muncha kichikroq bo’lsa-da, hozirgi Fransiyaning janubi-sharqi-ni, geografik va strategik jihatdan juda muhim va serhosil joyni ishg`ol qildi7]Bu korollik vujudga kelishi natijasida imperiyaning shimoliy Galliya bilan aloqasi uzilib qoldi. Shunday qilib, G`arbiy Rim imperiyasi o’sha vahtdan boshlab haqiqatda birgina Italiyaning o’z doirasi bilan cheklanib qoldi. Burgundlar ham mahalliy galliyalik-rimlik zodagon-larning yerlarini tortib oldilar, lekin bu tortib olish vest-gotlar o’tkazgan. musodaraga qaraganda birmuncha kichikroq hajmda bo’ldi.£Burgundlar son jihatidan xiyla oz bo’lib, IV asrda uzoq vaqtgacha yuqori Reynda rimliklar bilan yonma-yon yashadilar (ularning o’sha vaqtdagi poytaxti Vorms shahri edi), ular tez vaqt ichida romanlashib, V asrdayoq latin tilini, rimliklarning urf-odatlarini va ularning mulkiy munosabat-larini o’zlashtirib oldilar. Biroq, shunga qaramay, Burgun-diyaning asosiy aholisini bu yerda o’zlariga chek yerlar olgan varvar dehqonlar tashkil etar edi www.arxiv.uz  Atilla zamonida gunnlar. Vestgot, Vandal va Burgundiya ko-rolliklarining vujudga kelishi bilaq G`arbiy Rim imperiya-sining ahvoli nihoyat darajada mushkullashib qoldi. Bu vaqtda imperiyani idora qilib turgan imperator Valentinian III (425—455) sonda bor, salmoqda yo’q bir odam edi. Lekin uning ministri (uni tarixchilar ba’zan «so’nggi buyuk rimlik» deb atar edilar (Aetsiy) xiyla romanlashgan) varvarlarning biri-ni ikkinchisiga qarshi ish.ga solib, imperiyani saqlab qolishga zo’r berib harakat qildi.  V asr o’rtalarida imperiya uchun eng xavfli dushman yuqorida aytib o’tganimiz gunnlar bo’ldi. V asrning dastlabki uchdan bir qismi ichida gunn qabilalari g`ayratli va shijoatli korol Attila (435—453) qo’l ostida birlashdilar. Attilaning poy-taxti Тiosa qirg`og`i—hozirgi Vengriya territoriyasida edi. Shu joydan Attila uzoq-uzoq joylarga Bolqon yarim oroliga, Kichik Osiyoga, Armeniyaga va hatto Mesopotamiyaga yurishlar qildi. Attila olib borgan urushlar ochiqdan-ochiq bosqinchilik, talon-chilik urushlar edi. Unga Vizantiya {Sharqiy Rim) imperatori katta xiroj to’lar edi. Dunay yonida yashovchi ko’pgina qabilalari gunnlarga qaram edilar. 50- yillarning boshida Attila g`arbga yurish qildi va 451 yili Galliyaga bostirib ki-rib, bu yerda ko’p shaharlarni bosib oldi hamda Galliyaning eng muhim strategik punkti bo’lgan Orlean shahrigacha yetib bordi. www.arxiv.uz  Ҳarbiy xizmat butunlay ular zimmasida edi, rimliklar harbiy xiz-mat o’tashdan ozod qilingan edilar; din jihatidan ham ular katolik emas, balki arian1 edilar, mahalliy aholi esa kato-li.k dinida edi. Shunday qilib, Тeodorix siyosati zamirida katta ziddiyatlar bor edi. Bu siyosat Sharqiy Rim imperiyasi bilan qayta qo’shilishi orzusida bo’lgan rimlik quldor zodagon-larni qoniqtirmas edi. Shu bilan birga Тeodorixning italiya-liklarga nisbatan jonkuyarlik bilai munosabatda bo’lishi, o’zini ilgarigi imperatordarnsng vorisi deb hisoblashi, rim-liklarping bilimdonligiga ta&#39;n berishi, yerlarni yangidan mu-sodara qilishni xohl,amasligi— bularning hammasi got zoda-goplari va oddiy/ J.yygchi-ostgotlar orasida unga qarshi noro-zilik tug`dirdi/ Тeodorix o’z mavqeining mustahkam emas-ligiga korollygining oxirgi davrida o’zi ham amii bo’ldi, bu davrda o’zining yu.qori mansablardagi ba’zi rimlik amaldorla- rining fntnachilik bilan shug`ullanib, imperator saroyi bilan maxfiy muzokaralar olib borganligi fosh qilindi. Usha vaqt-dagi Rim papasi ham davlatga xiyonat qilishda ayblandi, u Kopstantpnopolga maxsus safar qilgan va u yerda uni impera-tor alehnda nzzat-ikrom bplan kutib olgan edi. www.arxiv.uz  Gotlar urushi. Тeodorix vafotidan keyin Ravenna saroyida ikkita gruppa bir- biri&#39; bilan qattiq kurash olib bordi: bular-dan biri — Qonstantinopol bilan ittifoq tuzish tarafdori («Rnm guruhi»), ikkipchisi — mustaqil siyosat yuritish va rim-lik quldorlarni yanada cheklash tarafdori («Got guruhi» yoki «Eski got guruhi») edi. Bu janjallardan vizantiyaliklar foy-dalandilar. Imperator Yustinian I zamonida vizantiyaliklar ostgotlar Italiyasini istilo etdilar va butun Apennin yarim orolini Vizantiyaga qo’shib oldilar. Lekin Italiyani Vizantiya osonlik bilan bosib olmadi. Gotlar urushi 20 yildan ortiq davom etdi. Ostgotlar o’zlarshsh juda qattiq himoya qildilar. Yangi saylangai ostgot koroli Тotila (541—552) Vizantiyaga qarshi kurashga, ostgotlardan tashqari, ezilgan- italiyaliklar-ning bir qismini ham tortdi. Ostgotlar qo’shiniga, ijtimoiy chiqishi kim.bo’lishiga qaramay, qullar bilan kolonlar qabul qilindi qul va koloilar shu bilan erkinlikka chiqdi. Avvaliga Тotila muvaffaqiyat qozonib turdi. U vizantnyaliklardan Ita-liyaning kattagina qismini qaytarib olishga muvaffaq bo’ldi. U flot qurdi, Sitsiliyani va O’rta dengizdagi yana boshqa orol-larni bosib oldi. Biroq Vizantiyadan yetib kelgan yangi qo’shig`g-lar ostgotlarni mag`lubiyatga uchratdi (552). Vizantiyaliklar www.arxiv.uz  Gotlar urushi. Тeodorix vafotidan keyin Ravenna saroyida ikkita gruppa bir- biri&#39; bilan qattiq kurash olib bordi: bular-dan biri — Qonstantinopol bilan ittifoq tuzish tarafdori («Rnm guruhi»), ikkipchisi — mustaqil siyosat yuritish va rim-lik quldorlarni yanada cheklash tarafdori («Got guruhi» yoki «Eski got guruhi») edi. Bu janjallardan vizantiyaliklar foy-dalandilar. Imperator Yustinian I zamonida vizantiyaliklar ostgotlar Italiyasini istilo etdilar va butun Apennin yarim orolini Vizantiyaga qo’shib oldilar. Lekin Italiyani Vizantiya osonlik bilan bosib olmadi. Gotlar urushi 20 yildan ortiq davom etdi. Ostgotlar o’zlarshsh juda qattiq himoya qildilar. Yangi saylangai ostgot koroli Тotila (541—552) Vizantiyaga qarshi kurashga, ostgotlardan tashqari, ezilgan- italiyaliklar-ning bir qismini ham tortdi. Ostgotlar qo’shiniga, ijtimoiy chiqishi kim.bo’lishiga qaramay, qullar bilan kolonlar qabul qilindi qul va koloilar shu bilan erkinlikka chiqdi. Avvaliga Тotila muvaffaqiyat qozonib turdi. U vizantnyaliklardan Ita-liyaning kattagina qismini qaytarib olishga muvaffaq bo’ldi. U flot qurdi, Sitsiliyani va O’rta dengizdagi yana boshqa orol-larni bosib oldi. Biroq Vizantiyadan yetib kelgan yangi qo’shig`g-lar ostgotlarni mag`lubiyatga uchratdi www.arxiv.uz  &#39;Arianlik IV va V asrlarda xristian cherkovida juda kupchilik-ki tashkil qilgan bir mazhab bo’lib, asosan imperiyaning sharqiy viloyat-larida, shuningdek, varvarlar orasida — ostgotlar, vestgotlar, vandallar, burgundlar sa boshqalar orasida keng tarqalgan edi. Bu mazhabga asos sol-gan kishi aleksandriyalik Ariy degan bir ruhoniy bo’lib, u, Iso ХUDO - • xudo-padar emas, balki xudo tomonidan yaratilgan, deb targ`ib qilgan.  Italiyani 555 yilda batamom bosib oldi. Ostgotlarning deyar-li hammasi qirib tashlandi. Butun Italiya vayron va xarob bo’ldi. Тeodorix zamopida qishloq xo’jaligi, hunarmandlik va savdo bir oz rivojlangan edi, bu ham vayronlik solgan urush natijasida yo’qqa chiqdi.  Imperator Yustinian farmonlar chiqarib, Italiyada ilgari-gi quldorlik tuzumini tikladi. Тotrqlaning qullar va kolonlar to’g`risidagi farmon va hukmlari bekor qilindi.  Shimoliy Italiyaning langobardlar tomonidan istilo qili-nishi. Vizantiyaning Italiyada hukmronlik qilishi uzoqqa bor-madi. 568 yilda Shimoliy Italiyaga yanyai varvarlar— lango-bardlar bostirib kirdilar. Langobardlar oldin Elbaning chap qirg`og`ida yashagan bo’lib, svev qabilalariga qarindosh edi. Langobardlariing boshlig`i korol Alboin edi. Yangi dav-latning poytaxti Paviya shahri bo’ldi. Italiyada langobardlar-ning nomi shu mahalgacha ham saqlanib qolgan—hozirgi shim&#34;o-liy Italiya Lombardiya deb ataladi. www.arxiv.uz  Langobardlar istilosining o’ziga xos bir qancha xususiyat-lari bor edi. Birinchidan, langobardlar shimoliy va qisman o’rta Italiyani batamom ishg`ol qildilar, mahall.iy quldor zo-dagonlar bilan hech qanday bitimga kelmadilar. Ular Apennid yarim oroliga rimliklarning federatlari sifatida emas, bal-ki ularni istilo qiluvchilar sifatida keldilar. Ikkinchidan, lapgobardlar Rim quldorlarining l<uda ko’p mol-mulkini muso- dara qildilar. Masalan, biz yuqorida ko’rib o’tgavimizdek, vestgotlar, ostgotlar yoki burgundlar yerning uchdan bir yoki uch-dan ikki qismini musodara qilg`an bo’lsalar, langobardlar esa bunga qoniqmay, badavlat rimliklarning pomestelarini bu-tunlay tortib oldilar. Ko’pdan-ko’p rimlik quldorlar qulga aylantirildi, bir qismi oila a’zolari bilan boshqa mamla-katlarga sotib yuborildi.qLangobardlar istilosining uchinchi xususiyati ulardagi ijtimoiy tuzumning o’ziga xos xislatidan kelib chiqdi. Langobardlar Italiyaga kelgan vaqtlarida ular-da urug`chilik aloqalari birmuncha mustahkam edi. Ularda Rim madaniyatining ta’siri hali juda kuchsiz edi. Ularning Ita-liyada joylashuvining o’zi ham hali xiyla darajada urug`chilik tusida edi. Buni «fara» (yoki «fari») degan so’z ko’rsatib tu-radi, b,u so’zqlangobardchasiga «urug`» degan ma’noni bildirib, hozirgi Shimoliy va O’rta Italiyadagi jo’pchilik shahar va qish-loqlar nomida saqlanib kelmoqda. Langobardlar istilosi natijasida xiyla katta va kuchli varvar korolligi vujudga keldi; bu korollikda juda ko’p dehqonlar va ancha erta tashkil topgan ko’p yerli, kuchli zodagonlar bor edi. VII asrda langobard zodagonlari o’zlarining eng nufuzli vakillari bo’lgan gersog-lar orqali o’z korollari bilan qagtiq kurash olib bordilar, korollar esa yer magnatlariga qarshi shimoliy Italiya shahar-lariga tayanishga harakat qildilar, u vaqtda bu shaharlar iqtisodiy jihatdan hali bir qadar ahamiyatga ega edi. www.arxiv.uz  Latsgobard korolligi bilan bir vaqtda Italiyada VI—VII asrlarda yana bir siyesiy tashkilot—iapalik vujudga keldi. Italiyaga langobardlar kelgandan keyin ham rimlik yepiskop-lar—papalar—rasman o’zlarini Sharqiy Rim imperatorla-rining oliy hokimiyati qo’l ostida deb hisoblab keldilar. Ҳaqiqatda esa Konstantinopolga bo’ltan bu qaramlik kundan-kun yo’qola bordi. Papalar asta-sekin O’rta Italiyaning musta-qil hukmdorlariga aylana boshladilar, Rimning va Rim obla-stinnng ham diniy, ham dunyoviy hokimi bo’lgan birinchi papa Grigoriy I (590—604) bo’ldi. Langobard korollari keyincha papa oblastini o’z- hokimiyatlariga bo’ysundirishga harakat qildilar, lekin bu harakat natija bermadi. Papalar frank korollaridan iborat ittifoqchilarga ega edilar. VIII asrning yarmida ular shu frank korollarinipg yordami bilai o’zlarining papa cherkovi davlatini uzil-kesil tashkil etdilar, bu davlat ham, shunday qilib, ilgarigi Rim imperiyasining o’ziga xos bir qoldig`i edn. g?  Varvarlar istilolarining natijalari.]r1uiday qilib, G`ar-biy Yevropa kartasi eramizning V va VI asrlari ichida butun-lay o’zgarib ketdi. G`oyat katta G`arbiy Rim imperiyasi tamomila yo’qoldi. Sharqiy Rim imperiyasi esa Vizantiya degan nom bilan yashab keldi, biroq uning sharoitlari va aloqalari boshqacha edi (u aoosan lar va Sharq Osiyosi bilan aloqa qildi). Yevropada davlat tuzumi ibtidoiy bo’lgan o’nlab mayda-mayda varvar korolliklari vujudga keldi. Lekinbu o’zgarish faqat siyosiy o’zgarishlyardangina iboratemas edi www.arxiv.uz  Хalqlarning Bukj ko’chishi deb atalgan ko’chishning tarixiy ahamiyati uning ijtimoiy natijalaridadir. Bu ko’chish xalqlar-ning shunchaki bir joydan ikkinchi joyga ko’chishi zmas edi. Bu ko’chish dunyodagi eng katta imperiyalardan byrini istilo qilish-dangina, yemirishdangina iborat emas eds, Bu ko’chish — antik quldorlik tuzumining halok bo’lishi edi.tYuqorida ko’rib o’tga-nimizdek, varvarlar imperiyani istilo qylish protsessida Rim jamiyatidagi ezilgan sinflar bilan—-qullar va kolonlar bi-lan birgalashib ish ko’rdilar. Shunday qilib, kullar bilan kolonlar huldorlik tuzumini yiqitishda bevosita, aktiv ish-tirok etdilar. Ularning ko’pi varvarlar qo’shini safiga kirdi. Qolganlari esa xo’jayinlarining qo’lidan ko’plab qochib ketdi, bu vaqtda xo’jayinlar qochoqlarni qaytarnb olib kelishdan ojkz edilarqOqibat-natijada Rim qullari va kolonlari deh-qonlar ommasiga aylandilar, kelgindi varvar-dehqonlarning bu dehqonlardan farqi shu ediki, kedgindilar bularga qara-ganda erkinroq va mustaqilroq zdilarq  Darhaqiqat, varvar zodagonlari orasidan chihqan yangi yer egalari yer olish bilan birga bir nechta qul ham olgan edilar. Lekin, birinchidan, ular oladigan qullar juda ham oz bo’lar edi, chunki o’sha vaktda quldorlik latifundiyalarida qullar-ning soni umuman juda kamayib ketgan edi; ikkinchidan, eski     xo’jayinlariing, ya’ni Rim quldorlarining o’rnini olgan yangi xo’jayinlar qullarni odatda darhol obrok to’laydigan dehqon-larga aylantirar edilar. Qulliknipg plantatorlar tomonidan ko’llanilgan formasini (ski kazarma foriasini) german zoda-gonleri ilgari ham haddan tashqari murakkab va beso’naqay forma deb hisoblar zdilar. Plantatorlardagi qullik yangi sharoitga (ko’p qullar ya.qinda ozod bo’lib kstgan edi, markaz-lashgan politsiya apparati yo’q edi, varvar korolliklarining davlad hokimiyati kuchsiz edi va hokazo) ayniqsa to’g`ri kelmas edi www.arxiv.uz  Quldorlik hukmronligini yo’q qilib tashlagan buyuk o’zga-rish natijasida eskicha, rimcha qullik ma’nosidagi qulchilik uzil-kesil yo’qoldi. Eski quldor zodagonlarning yer-mulklari juda ko’p yangi yer egalari o’rtasida bo’lipib ketdi. Bu yangi yer egalarining bir qismi yangi, varvar aristokratlar bo’lib, bular keyingi o’rta asr feodallarinilg eng yaqin o’tmishdoshlari edilar. Yerlarning bir .qismi esa varvar dehqonlar qo’liga o’tdi, bu deh.qonlar shaxsiy erkinliklarini hali saqlab qolgan va o’zlarining jamoa tartiblarini yangi joyga ko’ch.irib olib kel-gan edilar, bu jamoa tartiblari sinflar paydo bo’lmasdap ilgarigi ururchidik tuzumi bilan bog`langan edi. IV - VI asrlar Yevropa tarixiga xalqlarning buyuk ko&#39;chishi nomi bilan kirgan. Ko&#39;chish natijasida xalqlarning yashash hududlari keskin o&#39;zgarib ketgan. Bunday ko&#39;chishga quyidagi omillar sabab bo&#39;lgan:  Birinchidan, ko&#39;pgina xalqlarda ishlab chiqaruvchi kuchlar o&#39;sgan. Bu hodisa, ayniqsa, German qabilalarida kuchli bo&#39;lgan. Oqibatda Germanlarda yangi-yangi yerlarga talab kuchaygan. Bu talabni o&#39;zgalar yerini egallab olishsiz qondirib bo&#39;lmas edi.  O&#39;sha davrlarda G&#39;arbiy Rim imperiyasi holdan toygan edi.  Bu hol germanlarga imperiya hududlarini asta-sekin egallab olish, bora-bora butunlay istilo qilish uchun sharoit yaratgan.  Ikkinchidan, Sharqda yashovchi qudratli ko&#39;chmanchi Xun qabilalarining G&#39;arbga istilochilik yurishi boshlangan. Kuchsiz qabilalar o&#39;zlari yashayotgan joylarni tashlab, boshqa yurtlarga ko&#39;chishga majbur bo&#39;lganlar.  Uchinchidan, tabiatdagi iqlimo&#39;zgarishlari ham buyuk ko&#39;chishga sabab bo&#39;lgan. Bu o&#39;zgarishlar ob- havoning keskin sovishi bilan bog&#39;liq edi. Ekin maydonlari tobora ko&#39;proq yaroqsiz holga kela boshlagan. Turli qabilalar yashash uchun iqlimi qulay joylarga ko&#39;chishga majbur bo&#39;lgarlar.  IV-VI asrlar Yevropa tarixiga xalqlarning buyuk ko &#39;chishi nomi bilan kirgan. www.arxiv.uz BUYUK KO&#39;CHISH OQIBATLARI.  Buyuk ko&#39;chish davrida german qabilalari G&#39;arbiy Rim imperiyasi hududlarini istilo qildilar. Zulmdan aziyat chekkan qullar va boshqa ezilgan tabaqalar ularga yordam berganlar.  Oxir-oqibatda G&#39;arbiy Rim imperiyasi halokatga yuz tutgan. G&#39;arbiy Rim imperiyasining qulashi shunchaki bir davlatning qulashigina emas edi.  Bu, ayni paytda, asrlar davomida hukm surib kelgan quldorlik tuzumining Yevropada barham topishi ham edi. Endi Yevropada yangi jamiyat (yuqorida siz nomini bilib olgan) — feodal jamiyati qaror topa boshladi.  Bundan tashqari, xalqlarning buyuk ko&#39;chishi oqibatida turli xalqlarning bir-biri bilan aralashuvi yuz berdi. Ularning madaniy qiyofasi ham keskin o&#39;zgardi.  Germanlarning G&#39;arbiy Rim imperiyasi taqdirida tutgan o&#39;rni.  Hech qanday moddiy manfaatga asoslanmagan qullar mehnatining samarasizligi G&#39;arbiy Rim imperiyasini tobora zaiflashtirgan.  Ayni paytda olib borilgan tinimsiz istilochilik urushlari imperiyani holdan toydirgan. Bora-bora imperiya hatto istilochilik urushlari olib borishga ham qodir bo&#39;lmay qolgan. www.arxiv.uz  Endi u o&#39;z chegaralarini o&#39;zgalar hujumidan bazo&#39;r himoya qilishga majbur edi. Imperiyadagi bu ahvol german qabilalarining bostirib kirishiga juda qulay sharoit yaratgan.  Er. avv. I asrda german qabilalarida yerga xususiy mulkchilik bo’lmagan. Yerni ishlash butun bir urug` jamoasi tomonidan olib borilgan. Demak, germanlarda u vaqtlarda yerdan foydalannshda jamoa tartibi hukm surgan. Тo xalqlarning buyuk ko’chishiga qadar germanlarning urug`-urug` bo’lib yashaganligi shubhasiz. Shular to’g`risida Sezar («Galliya urushi haqida xotiralar», VI kntob, 22-bob) ular urug`-urug` bo’lishib va bir-biriga qarindosh gruppalarga bo’linishib o’rnashgailar deb aniq yozadi. F.Engels: «Bu germanlarning hammasnga ham aloqador edi: ular hatto istilo qilingan Rim provinsiyalarida ham, chamasi, urug`-urug` bo’lib o’rnashganlar. Dunayning janubida  germanlar tomonidan zabt etilgai yerlarda germanlarnipg urug`-urug` bo’lishib o’rnashganliklari «Alemann haqiqati»da tasdiqlanadi . Urug` gruppalari tepasida urug` oqsoqollari turgan. Urug` oqsoqollari ichidan harbiy boshliqlar tayinlangan. Хalq majlislari katta ahamiyatga ega bo’lib, ularda qabila boshliqlari saylangan.  Bu davrda germanlarda urug&#39;chilik tuzumining so&#39;nggi bosqichi davom etardi. German qabilalari bo&#39;lgan vandallar, gotlar, franklar, angl va sakslarning qudrati tobora ortib borgan. Kuchsizlanib qolgan G&#39;arbiy Rim imperiyasi german qabilalari siquviga bardosh bera olmagan. German qabilalari harbiy kuchlari boshliqlaridan bin Odoakr 476- yilda Rimning so&#39;nggi imperatori go&#39;dak Romul Avgustulni taxtdan tushirdi. Shu tariqa G&#39;arbiy Rim imperiyasi barham topgan.  Vandallar sobiq imperiyaga qarashli Shimoliy Afrikani, g&#39;arbiy gotlar (vestgotlar) Ispaniyani, sharqiy gotlar (ostgotlar) Italiyani, franklar Galliyani, angl va sakslar esa Britaniyani egallab oldilar. Shu joylarda o&#39;z davlatlarini barpo etdilar.  G&#39;arbiy Rim imperiyasining qulashi Yevropada yangi davlatlar qaror topishiga asos bo&#39;ldi. www.arxiv.uz XULOSA  Xulosa qilib aytadigan bo`lsak ,milodiy davrning boshidagi buyuk ko`chishlar nihoyatda muhim sanaladi. Chunki bu ko`chishlar osiyoda boshlanib Xun qabilalarining Otello boshchiligida Yevropaga kirib borishi Yevropa xalqlarini ayniqsa Germanlarning g`arb tomonga siljishi, natijada esa Fransiya, Germaniya, Ispaniya, Italiya kabi davlatlarning paydo bo`lishiga asosiy sababchi bo`lib hizmat qildi. Buyuk ko`chish natijasida Yevropada urug`chilik tuzumi inqirozga yuz tutib, feodal munosabatlar shakllanib davlatchilik an’analari paydo bo`ldi. Bir so`z bilan aytganda xalqlarning buyuk ko`chishi butun dunyoda xalqlarning bir-biri bilan savdo, iqtisodiy-siyosiy munosabatlarda aloqalarni kuchaytirib yubordi.    www.arxiv.uz ADABIYOTLAR:  1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. Sharq. 1998.  2.Bapxovtinov N.N. Doktorina Monro. M. 1959.  3.Yangi tarix. I – tom. T.O’qituvchi 1967.  4.Zaxarova M.N. Narodnoye dvijeniye v SShA protiv rabstva. M. 1965.  5.Potemkina A.I. Revolyutsiya 1848-1849gg. M. 1952.  6.Osvoditelnыe dvijeniya narodov Avstriyskoy imperii. Vozniknoveni i razvite. Konets XVIII veka . M. 1989  7.Yurovoskoy Ye.Ye. Krivoguza I M.Novaya istoriya stran Yevropы i Ameriki. M: Vыsshaya shkola. 1998.  8.Istoriya diplomatii. T-1. M. 1959.          www.arxiv.uz E’TIBORINIG IZ UCHUN RAHMAT! www.arxiv.uz