logo

Raqobat va monopoliya. Narxlarning mohiyati va shakllanish xususiyatlari

Yuklangan vaqt:

23.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

213.2685546875 KB
Raqobat va monopoliya. Narxlarning mohiyati va shakllanish xususiyatlari 1. Raqobatning mohiyati, shakllari va usullari. 2. Monopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari. 3. Narxning mazmuni va uning vazifalari, turlari. 4. Raqobatning turli ko`rinishlari sharoitida narxning shakllanish xususiyatlari. Reja: 1. Raqobatning mohiyati, shakllari va usullari . Raqobat – bu yuqori foyda va daromad olish hamda naflilikning eng yuqori darajada yetkazish maqsadida bozor subyektlari iqtisodiy manfaatlarining to`qnashishidir. Ishlab chiqaruvchilar o`rtasidagi raqobat. Iste`molchilar o`rtasidagi raqobat.Resurs egalari o`rtasidagi raqobat. Tovarlarni qulay sharoitda ishlab chiqarish, yuqori narxlarda sotish va bozordagi mavqeini mustahkamlash orqali eng ko`p foyda olishga qaratildi. O`zlarining iqtisodiy resurslarini (kapital, yer, ishchi kuchi) yuqori narxlarda sotish orqali ko`proq omilli daromadga ega bo`lishga qaratiladi. Daromadlarning mavjud darajasida ko`proq miqdordagi tovarlarni sotib olishga, ya`ni sarflangan puli evaziga ko`proq naflilikka ega bo`lishga qaratiladi. 1711 18 06 14 1711 06 14 03 06 1404 Raqobatning vazifalari:  Tartibga solish vazifasi – ishlab chiqarishni talabga muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta`sir o`tkazishdan iborat.  Resurslarni joylashtirish vazifasi – ishlab chiqarish omillarini ular eng ko`p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish imkonini beradi.  Innovatsion vazifasi – fan – texnika taraqqiyoti yutuqlariga asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti subyektlarining rivojlanishini taqozo etuvchi turli ko`rinishdagi yangiliklarning joriy etishini anglatadi.  Moslashtirish vazifasi – korxonalarning ichki va tashqi muhit sharoitlariga ratsional tarzda moslashishiga yo`naltirilgan .  Taqsimlash vazifasi - ishlab chiqarilgan ne`matlar yalpi hajmining iste`molchilar o`rtasida taqsimlanishiga bevosita va bilvosita ta`sir o`tkazadi.  Nazorat qilish vazifasi – bozordagi ba`zi ishtirokchilarning boshqa bir ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik o`rnatishiga yo`l qo`ymaslikka yo`naltirilgan. 03 Raqobat shakllari: 1. Ishlab chiqaruvchi larning bozordagi mavqeiga ko`ra  Sof yoki erkin raqobat;  Sof monopoliya;  Monopolistik raqobat;  Oligopoliya. 2. Miqyosiga ko`ra:  Tarmoqlar ichidagi raqobat;  Tarmoqlar o`rtasidagi raqobat;  Millliy xo`jalik doirasidagi raqobat;  Jahon xo`jaligi doirasidagi raqobat.3. Sodir bo`lish xarakteriga ko`ra  Tartibsiz (stixiyali) raqobat;  Tartibga solinadigan raqobat 4. Amalga oshirish usuliga ko`ra:  Narx vositasidagi raqobat;  Narxsiz raqobat. 5. Amalga oshirish yo`liga ko`ra:  Xalol raqobat;  G`irrom raqobat. 03 01 18 13 07 0D 12 23 12 24 07 26 12 27 06 1611 29 06 0F Ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) larning bozordagi mavqeini belgilab beruvchi omillar:  Ishlab chiqaruvchi (sotuvchilar) soni.  To`siqlarning mavjudlik darajasi (bozorga kirish va undan chiqib ketish). Sof raqobat Sof monopoliya Monopolisti k raqobat Oligapoliya 1.Ishlab chiqaruvchi (sotuvchilar ) soni Juda ko`p Yagona Nisbatan ko`proq Kam sonli 2. To`siqlarnin g mavjudlik darajasi Mavjud emas Katta, taqiqlash bilan barobar Unchalik katta emas KattaRaqobat shakllari Asosiy belgila r 17 07 06  Tarmoq ichidagi raqobat – mahsulot ishlab chiqarish va sotishda qulay sharoitga ega bo`lish uchun bir tarmoq korxonalar o`rtasida boradi. Tarmoq ichidagi raqobat natijasida turli ishlab chiqaruvchilar tovarlarning individual (alohida) narxi bozor narxiga aylanadi.  Tarmoqlar o`rtasidagi raqobat – turli tarmoq korxonalari o`rtasida yuqoru foydaga ega bo`lish uchun boradi. Bu raqobat natijasida korxonalarda hosil bo`lgan turli foyda normalari o`rtacha foydaga aylanib boriladi.  Millli xo`jalik doirasidagi raqobat – natijasida o`rtacha narxlar va bozor subyektlarining yalpi milliy (ichki) mahsulotdagi ulushi aniqlanadi.  Jahon xo`jaligidagi raqobat – turli davlatlar milliy ishlab chiqaruvchilarning jahon bozoridagi mavqeini mustahkamlash uchun boradi va uning natijasida alohida tovarrlarning jahon narxlari shakllanadi.  Tartibsiz (stixiyali) raqobat - bozor kuchlarining ta`sirida, tabiiy ravishda ro`y beradi.  Tartibga solinadigan raqobat – madaniylashgan tarzda va ma`lum me`yorlar doirasida sodir bo`ladi.  Narxning raqobat vositasi sifatida qo`llanish darajasiga qarab narx yordamidagi va narxsiz raqobat ajratiladi. Raqobatlashishda g`ayrioddiy usullar (josuslik, qotillik, zo`ravonlik va h.k.) ning qo`llanish darajasiga ko`ra halol va g`irrom raqobat farqlanadi. Raqobat usullari: Narx yordamida Narxsiz Narx vositasida raqobatlashishda ishlab chiqaruvchilar o`z tovarlarining narxini raqiblari tovarlari narxidan pasaytirish orqali iste`molchilarni og`dirib olish va bozordagi mavqeini mustahkamlashga harakat qiladi. Narxsiz raqobatda raqobatlashish vositasi sifatida narxdan tashqari omillardan foydalanib tovar sotish hajmini ko`paytirib borishga harakat qilinadi. 03 22 0F 22 Narx yordamida raqobatlashish: <<Narxlar jangi>> Bunda yirik ishlab chiqaruvchilar raqiblarini tarmoq (bozor) dan siqib chiqarish uchun tovarlariga narxlarini vaqti – vaqti bilan va uzoq muddat pasaytirib turadi. Demping narxlarini qo`llash Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o`zlarining tovarlarini boshqa mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollard tan narxdan ham past bo`lgan narxlarga chiqaradi. Narxlardan chegirma qilish Bunda tovar narxlaridan muayyan foizda chegirma qilinadi. Imtiyozli narxlarni qo`llash Bunda xarid hajmini ko`paytirib borgan iste`molchilarga rag`batlantiruvchi imtiyozli (pasayib boruvchi) narxlardan foydalaniladi. 22 2D 2F 05 22 05 170D 05 Narxsiz raqobatlashish Tovar sifatini tabaqalashtirish – bir xildagi ehtiyojni qondiradigan va bir turga mansub bo`lgan tovarlar turlicha iste`mol xossalariga ega bo`ladi. Tovarlarni kreditga sotish- tovarlar nisbatan ortiqcha bo`lgan sharoitda ishlab chiqaruvchi o`z tovarlarini narxini kechiktirib to`lash sharti bilan sotib, raqiblaridan ustun kelishi mumkin. Sotish vaqtida va kafolatlangan muddatda tekin servis xizmati ko`rsatish. Reklama , tovar belgilari, firma muhirlari hamda qadoqlash usullari tovarlar jozibadorligini oshirish va sotish hajmining ko`payishini rag`batlantirishning muhim yo`llari hisoblanadi.Marketing –uning vositasida mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtirishga harakat qilinadi. 22 2. Monopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari. Monopoliya – iqtisodiy faoliyatning biror sohasida (ishlab chiqarish, xizmat ko`rsatish, tijorat va h.k.) korxona yoki davlatning tanho hukmronligini ifodalaydi. Monopoliyalarning kelib chiqish sabablari:  Kapitalning to`planishi va markazlashish.  Fan – texnika taraqqiyoti.  Davlatning ayrim faoliyat sohalarini qo`llab – quvvatlashi.  O`zaro kelishish. Monopoliyaning turlari 1. Bozorni qamrab olish darajasiga ko`ra: sof monopoliya, oligopoliya, monopsoniya farqlanadi. Sof monopoliya – tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. Masalan:<< O`zbekiston havo yo`llari>>DAK, <<O`zbekiston temir yo`llari>> DAK, Toshkent aviatsita ishlab chiqarish birlashmasi. 21 11 21 0816 Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati hisoblanadi. Masalan: O`zbekistonda sement (asosan Bekobod,Quvasoy, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan) va h.k. Monopsoniya – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda ko`p bo`lib, ular tovar yoki xizmatlarning yagona iste`molchisi yoki xaridori mavjud bo`lgan sharoitdagi yakkahukmronlik holati hisoblanadi.Masalan: <<O`zDEUavto>> korxonasi. 2. Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko`ra: tabiiy monopoliya, legal monopoliya, sun`iy monopoliya farqlanadi. Tabiiy monopoliya – iqtisodiy faoliyatning texnikaviy va texnologik xususiyatlari taqozo qilib, ular raqobatni qo`llash mumkin bo`lmagan yoki qiyin bo`lgan sohalarni o`z ichiga oladi.  Suv, energiya, gaz ta`minoti korxonalari.  Temir yo`l transporti.  Harbiy – mudofaa majmuasi korxonalari. Legal (qonuniy ) monopoliya – bu qonuniy tarzda tashkil etiluvchi monopolistik holat.  Patent tizimi – bu ixtirochi va mualliflar tomonidan yaratilgan ixtirolar huquqini taqdim etish tizimi.  Mualliflik huquqi – ilmiy, badiiy va san`at asarlari, ko`rsatuvlar,efir to`lqini yoki kabel orqali tasvir uzatish kabilarni yaratish va ulardan foydalanish munosabatlarini qonuniy tarzda tartibga solish shakli.  Tovar belgilari –bu savdo belgilari, maxsus ramzlari, nomini ro`yxatga olish, huquqiy jihatdan himoya qilish va ulardan foydalanish bo`yicha paydo bo`lgan munosabatlarni qonuniy tarzda tartibga solish shakli. Sun`iy monpoliyalar - ishlab chiqarish va kapitalning to`planishi hamda korxonalarning turli yo`llar bilan birlashtirish natijasida vujudga keladi .  Kartel – bir tarmoq korxonalarining ittifoqi bo`lib, uning ishtirokchilari to`liq iqtisodiy mustaqilligini saqlab qoladi, faqat ishlab chiqarish hajmi, sotish bozorlari va baholari to`g`risida kelishib oladi.  Sindikat – bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar birlashmasi bo`lib, uning a`zolari ishlab chiqarish sohasida mustaqilligini saqlab qoladi, mahsulot esa sindikat mulki sifatida sotiladi.  Trest – ishlab chiqarish vositalari va mahsulotga birgalikda egalik qiluvchi korxonalar guruhi bo`lib foyda qo`shilgan kapital hajmiga qarab taqsimlanadi.  Konsorsium – tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birgalikda amalga oshirish maqsadida birlashuvi .)  Konsern – rasmiy jihatdan mustaqil bo`lgan, ko`p tarmoqli korxonalar (sanoat, savdo, transport va bank kabi turli soha korxonalarning ) majmuini o`z ichga oluvch birlashma. Davlatning antimonopol siyosati – monopoliyalar faoliyatini cheklash, tartibga solish va raqobatchilik muhitini vujudga keltirishga qaratiladi. Bu siyosat o`z ifodasini antimonopol qonunlarida topadi . AQSHning antimonopol qonunchiligi  Sherman qonuni (1890 yil) – unda ishlab chiqarish va savdoni cheklash maqsadida tuzilgan bitimlar noqonuniy deb hisoblanadi.  Kleyton qonuni (1914 yil) – iste`molchilarni narx orqali kamsitish, majburiy shartnomalar tuzish, raqobatchi korxonalarning zaiflashuviga olib keluvchi aksiyalarni sotib olish taqiqlanadi .  Seller – Kefover qonuni (1950 yil) – bu qonunda Kleyton qonuniga o`zgartirish kiritilgan bo`lib, unda nafaqat raqobatchi korxonalarning zaiflashuviga olib keluvchi aksiyalarni balki ishlab chiqarish vositalarni sotib olish ham taqiqlanadi. 28 Antimonopol faoliyatni tartibga solishning asosiy yo`nalishlari:  Bozorning monopollashuvini cheklash;  Raqobatchi kompaniyalar qo`shilishini taqiqlash;  Monopol narxlar belgilanishini taqiqlash ;  Raqobatni madaniylashgan tarzda olib borishni qo`llab quvvatlash. O`zbekistonda monopoliyaga qarshi siyosatni amalga oshiruvchi muassasa.  O`zbekiston Republikasi mopnopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo`llab- quvvatlash davlat qo`mitasi. O`zbekiston respublikasining antimonopol qonunchiligi .  <<Monopolistik faoliyatni chaklash to`g`risida>> gi qonun (1992 y).  <<Iste`molchilarning huquqlarining himoya qilish to`g`risida>> gi qonun (1996 y).  <<Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat to`g`risida>> gi qonun (1996 y). 28 0F 33 05 3. Narxning mazmuni va uning vazifalari, turlari. Narx – talab va taklifning muayyan nisbatida tovar (xizmati) ni ishlab chiqarishga ketgan iqtisodiy resurs xarajatlari hamda uning nafliligining pul ko`rinishida ifodalanishi. Narxga ta`sir qiluvchi omillarIqtisodi y xarajatl ar Raqobat kurashla ri Turli xil soliqlar Pulning qadr - qimmatiTovar (xizmat) nafliligiDavlatnin g iqtisodiy siyosat Talab va taklif nisbati 22 0804 05 06 1705 0F 26 04 03 12 140A 1F 26 11 361613 05 05 1F 2A 09 2F 0B 0A 11 1F 08 090A Narxning vazifalari: 1.Qiymatni hisobga olish Tovarlarni ishlab chiqarishga qilingan xarajatlar, olingan natijalar va uning nafliligi narx yordamida hisobga olinadi. 2. Muvozanatlikni ta`minlash Bunda narx talab va taklifga ta`sir ko`rsatish orqali ularni muvozanat holatiga keltiradi. 3. Tartibga solish Bozor narxlari va davlatning narx siyosati iqtisodiy faollikka ta`sir ko`rsatish orqali iqtisodiyotni tartibga solishda muhim vosita vazifasini bajaradi. 4. Raqobat vositasi Ishlab chiqaruvchilar, resurs egalari va iste`molchilar narx vositasida raqobatlashganda u raqobat vositasi vazifasini bajaradi. 5. Ijtimoiy himoyalash Narx bu vazifani tovarlar datatsion (budjet mablag`lari hisobidan arzonlashtirilgan) narxlarda sotilsa bajaradi. 22 01 0E0A 23 21 08 24 11 27 15 29 0E0A Iqtisodiy mazmunig a ko`ra Tartibga solish darajasiga ko`raNarx turlari  Ulgurji narxlar  Chakana narxlar  Xarid narxlari  Datatsion narxlar  Demping narxlar  Nufuzli narxlar  Ta`riflar  Qat`iy belgilangan narxlar  Erkin narxlar  Tartibga solinadigan narxlar Amal qilish doirasiga ko`ra  Hududiy narxlar  Milliy narxlar  Jahon narxlar. 1705 0D 04 1F 11 1A 12 22 08 28 1A 12 Monopol narxlar – monopol mavqeiga ega bo`lgan tovarlarga belgilanib ishlab chiqarish bahosidan yuqori yoki past bo`lishi mumkin. Irratsional narxlar – yer, suv, o`simlik va hayvonat dunyosi kabi tabiiy resurslarga belgilanadigan narxlarni bildiradi. Demping narxlar – bunday narxlarda ishlab chiqaruvchilar bozor- dagi mavqeini muatahkamlash va raqiblarini siqib chiqarishda foydalaniladi. Datatsion narxlar – davlat budjeti hisobidan arzonlashtirilgan narxlardir. Ta`riflar –turli xil xizmatlar ( telefon,transport, kommunal va h.k.) bahosi sifatida chiqadi. Narx dipozoni – turli narxlar oralig`ining puldagi ifodasi. Narx diskriminatsiyasi – narxlarni kamaytirish deb ham atalib, u narxlardagi farq ishlab chiqarish xarajatlaridagi farqlardan kelib chiqmaganda ro`y beradi. 4. Raqobatning turli ko`rinishlari sharoitida narxning shakllanish xususiyatlari . Raqobatning turli shakllarga asoslangan tarmoqlarida narx tashkil topishining umumiy shart – sharoitlari.  Narx asosida ishlab chiqarish sarf- xarajatlari yoki tovar (xizmat) qiymati yotadi.  Narx tovarlar naflilik darajasini ifodalaydi.  Narx o`zida tovarlarga bo`lgan talab va taklif nisbatini mujassamlashtiradi.  Raqobatlashish usullari ham narx tashkil topishida o`z o`rniga ega bo`ladi.  Narx tashkil topishiga davlat iqtisodiy siyosati ta`sir ko`rsatadi.  Narx shakllanishida xufiyona iqtisodiyotning rivojlanishi darajasi ham ma`lum o`ringa ega. Raqobatning bu shaklida har bir ishlab chiqaruvchi o`z mahsulotini turli usullar bilan tabaqalashtirish orqali bozordagi mavqeini mustahkamlash va mahsulotiga narx belgilashga harakat qiladi. Monopolistik raqobatli tarmoqlarda ishlab chiqarish hajmi va narxning aniqlanishi. 03 0804 11 Sof raqobatli tarmoq (xizmat) da narxning tashkil topish xususiyatlari:  Narx yalpi talab va yalpi taklif ta`siri ostida shakllanadi.  Alohida ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) lar bozor narxlariga va sotish hajmiga ta`sir ko`rsata olamaydi.  Yalpi talab va yalpi taklifda ro`y berib turadigan nisbatan katta o`zgarishlar bozor narxlari va sotish hajmini o`zgartiradi.  Tarmoqqa kirish uchin to`siqlar mavjud bo`lmasligi sababli narxlar nisbatan beqaror hisoblanadi.  Ishlab chiqarish miqyosini keltirib chiqaradigan to`siqlar (iqtisodiy, moliyaviy, texnologik va boshqa).  Qonuniy to`siqlar (patent va litenziyalar kabi).  Tabiiy monopoliyalar tabiati taqozo qiladigan to`siqlar.  G`irrom raqobat usullaridan foydalanish.  Xom ashyoning muhim turlariga xususiy mulkchilik. Sof monopoliya sharoitida tarmoqqa kirish uchun to`siqlarning asosiy turlari. 25 08 25 12 Davlatning narx siyosati- bozor iqtisodiyotiga o`tish sharoitida narxlarni erkinlashtirish va milliy bozor narxlarini jahon bozori narxlariga yaqinlashtirishga qaratiladi.  Narxlarni birdaniga yoki <<esankiratadigan>> tarzda qo`yib yuborish ;  Narlar o`sishini sun`iy ravishda ta`xtatib qo`yish;  Narxlarni davlat tomonidan tartibga solish va nazorat qilishni ma`lum darajada saqlab qolish;  Narxlarni asta – sekinlik bilan va bosqichma- bosqich erkinlashtirish. Narxlarni erkinlashtirish yo`llari: 22 0F E`tiboringiz uchun raxmat ! 01 070F