logo

ХIХ аср охри - ХХ аср биринчи чорагида Ўзбекистон санъати

Yuklangan vaqt:

20.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

172 KB
Х I Х аср охри - ХХ аср биринчи чорагида Ўзбекистон санъати Режа: 1. Аср бошларида сиёсий аҳвол ва миллий ривож 2. Меъморлик 3. Тасвирий санъат. 4. Феврал буржуа инқилоби ва октябр тўнтаришидан кейинги йилларда Ўзбекистон санъати 5. Меъморлик ва амалий безак санъати 6. Портрет... О.Татевосян ҳаёти ва ижоди. Ўқиш йиллари К.Коровин Татевосян ижоди...........  Х1Х аср ўрталаридан бутун шарқ мамлакатларида бўлгани сингари Ўрта Осиё ерларида ҳам миллий уйғониш ҳаракати бошланди. Маҳаллий зиёлилар сафини ортиши бадиий ва маданий ҳаётни жонланишида муҳим ўринни эгаллади. Истиқлол ғояси улар фаолиятини жонлантирувчи асосий кучга айланди. Миллатни уйғотиш, уни ёруғ кунларга чиқишлари учун даьват этиш зиёлиларнинг муҳим ва етакчи интилишига айланди. Миллий тараққиёт, истиқлолга эришиш йўли маьрифат эканлигини чуқур англаган зиёлилар янги мактаблар ташкил этиш ишларига эьтибор бердилар. ХХ аср бошларига келиб маьрифий-маданий ишлар - янги жадид мактабларининг ташкил этиш ишлари қизиб кетди, бирин кетин тошбосма типографиялар кўпайди, янги янги газета ва журналлар, китоб ва турли тўпламлар нашр этила бошланди. Миллий театр труппаси ташкил топди, музейлар очилди, кўргазмалар ташкил этилди, бадиий таьлим масалаларида ҳам жанланиш бошланди. Бу маданий ҳаётда маҳаллий усталар, миллий зиёлилар ҳам иштирок этиб ўзларини намоён қилдилар. Зиёлилар ўзга мамлакатлар ҳаёти билан яқиндан танишиб ундан маҳаллий аҳолини бахраманд бўлишга, ўрганишга чорладилар . Бехбудий, Фурқат, Фитрат, Авлоний, Завқий ва б. омма орасида илғор дунёвий билимларни тарқатиш ва санъат ва маданият ютуқларидан уларни баҳраманд этиш зарурлигини эьтироф этдилар. Феодал қолоқлигига қарши курашиш масалалари тараққийпарварлар фаолиятида муҳим ўринни эгаллади. Улар мақола, шъер ва пъессалар, театр томошаларини яратиб улардан тарғибот ишларида фойдаландилар. Шуниси эътиборлики, жадид деб ном олган тараққийпарварлар тасвирий санъат имкониятларига алоҳида эътибор билан қарадилар. Унинг таъсир кучи юқори эканлигини билиб ундан ўз ёзган мақола ва шъерларини ўзлари чизган расмлар билан безатилишига ҳаракат қилдилар. Уларнинг тушь, қалам ва перода ишлаган расмлари шу йилларда чоп этилган газета ва журналларда ўз аксини топди. Маҳаллий ёшлар газета - журналларда чоп этилган расмларни кўриш, улардан кўчирмалар ишлаш орқали рассомлик курсини ўтай бошладилар.  Аср бошларида сиёсий аҳвол ва миллий ривож Аср бошларида Марказий Осиё ерлари Россия империяси тасарруфида бўлиб бу ерда Бухоро амирлиги(пойтахти Бухоро), Хива хонлиги(пойтахти Хива) ва Туркистон генерал губернаторлиги (пойтаҳти Тошкент) мавжуд эди. Ҳар бир ҳудуддаги сиёсий ва иқтисодий аҳвол санъат ва маданият хусусиятларини белгилади. Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги таркибига кирган минтақаларга нисбатан Туркистон генерал губернаторлиги минтақасидаги ижтимоий-сиёсий ривожланиш бирмунча юқори бўлиб санъат ва маданиятдаги жонланиш ва жараёнлар шу ерда сезиларли даражада борди. Бадиий ҳаёт. Аср бошларида Марказий Осиё ҳудудида Тошкент, Самарқанд шаҳарларида бадий ҳаёт жонли бўлиб бу ерларда ўз даврининг илғор таниқли рус рассом, меъмор, этнограф ва археологларининг катта қисми яшаб ижод этар эди. Улар археологик ишлар олиб бордилар, маҳаллий аҳолининг ҳаёти, меъморлик обидалари ва табиатини ўргандилар, шаҳарсозлик ва меъморлик лойиҳаларини ишладилар. Жумладан шу йилларда археолог олим лар Афрасиёб да қазилма ишларни бошлаганликлари , Бибихоним ёдгорлиги деворий расмларини ўрганиш , улардан кўчирмалар олиш га эьтибор берилганлигини, Улуғбек мадрасаси нинг оға бошлаган минораларини тиклаш масалалари кун тартибида қўйилганлигини эътироф этиш мумкин. Аср бошларида Тошкент, Самарқанд, Фарғона ва бошқа шаҳарларда турли билим юртлари ташкил этилган эди. Тошкентда Хунармандлар тайёрлайдиган билим юртининг очилиш ҳам шу давр учун янгилик эди. Аср бошларида Туркистон ўлкасининг муҳим маданий марказларидан бўлган Тошкентда амалий лицей ва мактабларда расм чизиш асосларини ўргатишдан ташқари ҳайкалтарошликдан ҳам сабоғ берилган, ҳайкалтарошлик студия(тўгараклар)и ишлаган. Таниқли рус ҳайкалтарошлари Слоним, Шварц каби санъаткорлар дастлабки билимларини шу муҳитда олганликлари ҳақида маълумотлар сақланиб қолган .  Меъморлик 19 аср охри 20 аср биринчи чорагида Ўзбекистон меъморлиги услуб ва йўналишлар рангбаранглиги ва шу билан бирга шаклланиб келаётган янги жараёнлар мавжудлиги билан ҳарактерланади. Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги меьморлигида анъанавий миллий меьморий услуб етакчи ўринни эгалласа ҳам, янги давр унга ўз ўзгаришларини кирита бошлади, давр тақозоси билан янги типдаги бинолар - почта, телеграф, вокзал ва б. бинолар пайдо бўла бошлади, янги қурилиш материаллари кенг кўламда ҳаётга кириб кела бориши ҳам (масалан, тошойна, турли кафеллар,туника ва б.)шу давр меьморлиги кўринишида ўз ифодасини топа борди. 19 аср охри 20 аср бошларида Бухоро меьморлиги мактаби анъанавий услуби шу даврда қурилган жамоат ва ижтимоий бинолар, гўзар, мачитлар, хонокох ва мақбараларда (Болоховуз, Аркдаги Жума мачит ва б.), ўзига тўқ хонадонларнинг уйларида, фуқоро меьморлигида ўз аксини топган. Бу давр Бухоро меъморлигининг ўзига хос ёдгорликларидан бири, сўзсиз амирнинг саройи бўлиб Миллий безак санъати билан бирга Европа безак ва куриш езги кароргоҳи Ситораи Мохи-Хоса қурилиши Абдуллаход хон даврида бошланган эски сарой ва кейинги даврда қурилган янги саройдан иборат Маҳаллий ва Европа аньанларида асасланган. Бу саройни куришга рахбарлик қилган усто Хужа Хофиз иш бошлашдан аввал рус қурилиш санъати билан чукур танишган. Рус шаҳарларида, жумладан, пойтахт Петербург ва Ялта шаҳарларида, бўлган. Бино қурилшида турли услублар жумладан классик санъат устунлари уйгониш даври усталари ишлатилган. Саид олим хон даврида қурилган янги саройда миллий қурилиши услубида ва безаги билан бирга Европа меьморлиги услубида уйғунлаштирилишига интилиш сезиларли. Саройга кириш дарвозахонаси миллий безакнинг кошин услубидан кенг фойдаланилган. Шу билан бирга турли арк ва метериаллар ишлатилиши бинода бирмунча электик томонини ортирган. Саройнинг мехмонхонаси ҳам ўзига хос. Хрустал люмтралар, кафелли учок (печка) ёғочдан ётқизилган поллар, бегатлар, эшик ва ромлар хонага файз киритиб колмай, балки содир бу-лаётган, Марказий Осиё меъморчилик безак санъатида янги жараёнларнинг шакллана бошлаганлигидан далолат беради. Саройнинг "ок зали" безаклари халқ, устаси Усто Ширин Муродов рахбарлигида бажарилган. Бу зал ўзининг еркин ва нафислиги билан ажралиб туради. Безатишда ишлатилган хрустал ва олтиндан фойдаланиб ишланган ва люстрали безак алоҳида гўзаллик кашф этган. Саройнинг ошхона қисми деярли Европа хуснини олган. Тунука, черепица билан епилган бу хона ўз кўриниши билан Европа интерьерларидан колишмайди. Етокхона ҳам ўз кўриниши жиҳатидан Россиянинг бой хонадонларига хоналарга яқинлиги билинади. Саройнинг боғи, ре-жалаштирилиши, у ердаги ховузнинг ташкил этилиши сўзсиз Марказий Осие ижтимоий ҳаёти натижаси эди. Ўз даври учун катта ва Марказий Осиедаги ягона бу ховуз ҳам давр мухити, эстетик карашларини намойиш этади. Ховуз, унинг яқиндаги шийпон, нарвон зина ва б. безаклар меъморчилик ҳажмлар ҳам шу янги карашларни натижаси эди. ХХ аср бошидаги бухоро меъморчилик мактаби жараёнлакрини ўзида акс эттиради. 1912-1914 йиллар давомида қурилган бу сарой ўзида миллий шарқ меьморлиги анъаналарининг европача меьморлиги услублари билан уйғунлашувини намоиш этади. Кенг ва кўркам ҳовлили, ховуз ва гулларга ўралган боғ қўйнида бу сарой янада бетакрор ва гўзаллик кашф этади. Сарой хоналарининг кетма кетликда анфилада тизимида жойлашуви, голланд кафели билан пардозланган иситгич печлар, турли бошқа меьморий унсурлар (карниз, осма люстра, тошойна ва б) сарой кўринишига янги давр руҳини киритади. Мажмуанинг «Оқ сарой» интерьери ганч ўймакорлиги билан безатилган Бу ишларни бухоролик ганч ўймакори Усто Ширин Муродов бажарган. Бу нақшлар тошойна таьсирида нур ўйинини кўчайтириб унга байрамона кайфият бағишлайди. Саройнинг дахлизига ишланган наққош Усто Хасанжоннинг ислимий нақш ва гуллар ҳам сарой кўркини оширади Саройга кириш эшиклари олдига Абдурахим тоштарош ишлаган шерлар ҳайкали ҳам Бухоро меьморлиги мажмуаларида санъат синтезига эьтибор ва қизиқиш пайдо бўлаётганидан дарак беради. Хива хонлигида ҳам анъанавий меъморлик услубида бинолар, масалан 1908 йили Ислом Хўжа барпо этган минораси юзага келди. Агар ХХ аср бошларидаги Бухоро ва Хива меьморлигида анъанавий меьморий услуб етакчи ўринни эгалласа Марказий Осиёнинг катта қисмини эгаллаган Туркистон губернаторлиги ҳудудида турли европача меьморий услублар етакчи ўринга чиқди. Айни шу ҳудудда аср бошларида европа ва миллий меъморчилик услублар мутаносиблиги масаласида изланишлар куртак ота бошлаган эди. Губернаторлик пойтахти бўлган Тошкент, муҳим шаҳарларидан Самарқанд, Алмати, Фарғона, Қўқон, Андижон, Бишкек каби шаҳарларида барпо этилган ижтимоий-маданий маьрифий ва диний биноларда ҳамда бойларнинг шахсий уй ва қўрғонларида шу давр меъморликда содир бўлган жараёнлар ўз ифодасини топди. Бу ишларда Туркистонда яшаб ижод этган рус меьморлари Г.Сваричевский, К.Тильтин, И.Маркевич, Л.Воронин, Л.Бенуа, В.Гейнцельман, Лидваль каби ижодкорлар сезиларли из қолдирдилар. Қурилиш ишлари Туркистон генерал губернаторлиги пойтахти Тошкент шаҳрида сезиларли бўлди. Шу ерда ўзбек меъморлигининг аср бошларида содир бўлган жараёнлари қурилган биноларда ўз ифодасини топди. Князь Романов қароргоҳи, дипломант Половцев уйи, Зобитлар уйи, шопито цирк биноси, Универсал шахсий дўконлар, аптека ва б. шу жараёнларни кўриш мумкин. Г.М.Сваричевскийнинг «Хива кино театри(1912-16) биносида( юқорида кўриб ўтган қатор бинолар жумладан мазкур кино театр биноси 1966 йили Тошкент зилзиласидан кейин бузиб ташланган.) шарқ ва ғарб меъморлик услублари уйғунлашган хива бухоро меъморлигини эслатади Расм. Аксинча, Благовешченский черкови биноси кўринишида псевдорус Расм, Юпатов цирки(1913)биноси кўринишида, И.А.Маркевичнинг Тошкентдаги Банк биносида (1915) ренесанс услуби ва қисман модерн услуби унсурлари чатишиб кетганлигини кўриш мумкин. Губернаторлик таркибида бўлган Самарқандда , Фарғона ва Кўқон шаҳарларида ҳам ҳам Х1Х аср охри ХХ аср бошларида қурилиш ишлари кенг кўламда олиб борилди. Янги типдаги бинолар қурилди, бойлар уйлари ҳам янги давр руҳида бажарилди (Каландаров уйи маҳаллий ва рус бойлари, савдогарлар учун ҳашаматли шахсий уй ва қасрлари, бонк ва савдо расталари барпо этилди, уларнинг ички ва ташқи безаклари учун маҳаллий санъаткорлар ва халқ усталари таклиф этилди. Амалий безак ва халқ санъати . Аср бошларида амалий безак ва халқ санъати бир томондан янги турлар билан бойиб борса, иккинчи томондан унинг айрим турлари муомаладан чиқиб кета бошлади. Шу йилларда халқ амалий санъат усталари яратган буюмлар на фақат ички бозорда, балки ташқи бозорди ҳам талаб пайдо бўлди. Гиламдўзлик, зардўзлик, кандакорлик буюмлар ташқарида ҳам ўз ҳаридорини топди. Чармдўзлик ва бухоро зардўзлигига ҳам талаб юқори эди. Ганч ва ёғоч ўймакорлиги, гиламдўзлик жонланди бу санъатнинг йирик вакиллари етишиб чиқди. Бухороли уста Ширин Муродов Расм., қўқонли ёғоч ўймакори уста Нажмиддин Хайдаров Расм., хивали уста Ота Полвонов Расм. каби санъаткорлар ўз ишлари билан эл эьтиборини қозондилар. Кулолчиликда турли идиш товоқлардан ташқари ҳархил ўйинчоқлар, майда ҳайкалчалар ишланди. Заргарликда яратилган турли хилдаги тақинчоқ ва тиллақошлар ҳам бозори чаққон бўлди.Расм. Тасвирий санъат. Х1Х аср охри ХХ аср бошларида тасвирий санъатда ҳам жонланиш рўй берди. Тараққийпарварлар тасвирий санъатга эътибор билан қараб, унинг имкониятларидан тарғиб ва маърифат ишларида фойдаланишга интилдилар. Расм чизишни мустақил ўрганиб ундан ўз ёзган мақола, шъерларини безашга, ўз тасаввурларида пайдо бўладиган турли манзараларни қоғозга туширишга ҳаракат қилдилар. Жумладан, Исҳоқхон Тўра Жунайдуллахўжа Суннатуллахўжа ўғли(1862-1937) турли афсонавий тимсоллар устида иш олиб борди, уларнинг тасвирини ишлади, Сирожиддин Сиддиқ Хондақлиқий(1884-1934) эса «Минг бир кеча», Саъадийнинг «Гулистон» асарига расмлар чизди, шунингдек портретлар яратди . Тавалло портрети шундай асарлардан бири. Мирзо Хайрулло, Мулло Хусниддин, Мулло Ортуқ, Раҳматий , Мулла Абдулҳамид Жалолободий каби рассом ва хаттотлар ҳам тасвирий санъатдан тарғибий ишларда фойдаланганлиги шундан далолат беради Маҳаллий тадбиркорлар А.Навоий, Фирдавсий асарларини тош босмада чоп эттириб уларни расмлар билан безатдилар. 1915 йили “Гўр угли “достони чоп этилиб расмлар билан безатилди. Тадбиркор зиёлилар орасида Иброхим Даврон ҳам бирмунча фаол бўлиб маданият борасида қатор тадбирларни амалга оширди. Иброҳим Даврон ўзбек зиёлилари ичидан етишиб чиққан рассом ва шоир эди. У 1874 йили Қўқонда зиёли оиласида дунёга келган Шу ерда рус тузем мактабида ўқиб дунёвий билимларни эгаллади. Ёшлигидан санъатга қизиқиб шеьрлар ёзди, расм чизишни машқ қилиб тарли мавзуларда расмлар ишлади, шеьрларини расмлар билан безади. Унинг рассомлик соҳасидаги ижоди ранг баранг. Хажвий расмлар, портрет ва жанрли композициялар ишлаган . Уларда кундалик турмуш, хотин қизларнинг оғир қисмати, ҳаётда учрайдиган турли воқеалар ўз ифодасини топган. Булардан ташқари у Қўқонда кутубхона ҳамда Суратхона(Фотограф хонаси) ташкил этган, 1914 йили Туркияда бўлиб янги ҳаёт ва маданият ўзгаришларини ўрганган ва уни ўз она юртида тарғиб этишга ҳаракат қилган. расм(«Шоира сиймоси», «Дийдиё» ва б.). Графика 19 аср иккинчи 20 аср бошлари ва биринчи чорагида рассомлик санъати бир томондан газета ва журналларга, китобларга ишланган график расмлар тарзидаги намоён бўлса, рангтасвир санъати кўпроқ халқ хавоскорлик санъати даражасидаги деворий рассомлик ва содда миниатюра санъати кўринишида мавжуд бўлди. Бу йилларда қурилган уйларнинг деворларига ранг наққошлиги билан бирга мавзули композициялар, расмлардан кўчирилган турли кўринишлар, айниқса анъанавий тувакдаги гул ёки дарахт шоҳи, гуллаётган дарахт тупи, анор тупи каби композициялар хонадонларни безагида учрайди(Расм). Бу даврда графика ва монументал рассомликда маҳаллий ижодкорлар озми кўпми ижод қилган бўлсалар, дастгоҳ рангтасвир санъатида асосан чеккадан келган рассомлар ижодий фаолияти етакчи ўринни эгаллади. Ўзбекистонга турли сабаблар -илмий сафар, этнографик ишлар, янги газета ва журналлар, типографиялар учун рассом сифатида кириб келган ижодкорлар бўлди. Булардан ташқари шахсий ташаббус билан келган рассомлар ҳам шу давр Ўзбекистон ҳудудий чегарасидаги бадиий ҳаёт мавқини белгилади. Бу рассомлар турли мавзу ва йўналишларда ижод қилдилар Улар Марказий Осиё минтақасида дастлабки мойбўёқ техникасида ишланган асарлар муаллифи сифатида танилдилар. Ўзбек санъатида биринчи бор дастгоҳ санъатининг турли жанрлари кўпайиб кундалик турмуш, халқнинг яшаш тарзи, табиати, этнографияси ўз аксини ола бошлади. Маьлумотларга кўра ХХ аср бошларида Ўзбекистон ҳудудида 40 дан ортиқ турли мактаб ва йўналишга мансуб рассомлар ижод билан шуғулланган. Улар кўпроқ рангтасвир санъатида ижод қилганлар. Рассомларнинг мавзу танлаш ва ишлаш услублари ҳам турлича. Жумладан, ҳикоянавис-шархловчи этнографик йўналиш кўпгина рассомлар ижодига хос. Борлиқни натурализм йўналишига яқин, лекин бироз идеаллаштиришга мойиллик уларнинг асарларига ўзига хослик киритади. ( Н.Каразин, Р.Зоммер, С.Дудин ) Расм. Борлиқни шоирона идрок этиш ва миллий шаклларда(ҳеч бўлмаганида миллий ўзига хослигини белгиларини кўрсатучи унсурлар билан композиция ишлаш, символизм, миллий романтизм унсурлари таъсирида юзага келган санъат асарлари Павел Кузнецов, К.С.Петров- Водкин, А.Волков, О.Татевосян, А.Николаев(Усто Мўмин), А.Исупов ижодида ўз ифодасини топган. Бу ижодкорлар борлиқни рамзий-метофорик йўналишда тасвирлашга ҳаракат қилишлари ҳам уларнинг яратган асарларига қайтарилмас ўзига хослик бахш этган. Шунингдек, бу давр санъатида импрессионизм, ғоявий реализм, демократик санъат анъаналари Ўзбекистонда ижод қилган қатор рассомлари ижодида ҳам ўз ифодасини топди. Бу давр санъати на фақат услуб балки мавзу ва жанр жиҳатидан ҳам бойиб борди. Янги мавзу ва жанрлари пайдо бўлди. Ўзбек санъатига шундай янги мавзу олиб кирган рассомлардан бири С.Юдин эди. У биринчи бор ўзбек санъатига тоғ манзарасини олиб кирди. Унинг нур ва сояга бой манзаралари кўтаринки руҳда ишланган (Тоғ манзараси, , Тоғдаги чойхона, (1907), Оқ байтал, ва б.) Юдин театр де к орациясининг биринчилардан ишлаган рассом сифатида ҳам танилган. Расм Юдин Сергей Петрович(1858-1933) C .Петербургда туғилган 1883- 89 й.Петербург Император санъат академиясида Клодт устахонасида эркин тингловчи. 1900-1924 йиллари Тошкентда яшаб ижод этган.1924 йили Москвага кўчиб кетган ХХ аср биринчи чораги ҳақида гап кетганида Павел Кузнецов альбоми, К.Коровиннинг импрессионистик манзаралари, К.С. Петров - Водкиннинг Самарқандия альбоми, И.Исупов, Р. Зоммер, С. Светославский, С.Дудин этнографик этюдлари эътиборга лоиқ Расм. Юқорида кўриб ўтган рассомлар Ўзбекистон ҳудудида вақтинчалик ишлаб ижод қилган бўлсалар бошқа бир қатор рассомла шу ерда ўз ватанларини топдилар, Шу ерда бутун умрга қолиб шу ер маданиятига хисса қўшишга ҳаракат қилдилар. Шундай рассомлардан бири Казаков Иван Семенович (1873 – Касилово (Россия),-1935.Тошкент)эди. И.Казаков .Қовун бозори. 1911 Москва рассомлик, ҳайкалтарошлик ва меъморлик билим юртида В.Е.Маковский қўлида ўқиган (1888-94), С.Петербург Бадиий Академиясида ўқиган?. 1894-98 йиллар, 1899-1900 йиллар Италия, Германия ва Францияда ижодий сафарда бўлган. Илк ижодини график ишлар билан бошлаган ( «Ишчи» плакат,1901). 1906 йилдан Тошкентда яшаб махсус билим юрти (реал билим юрти)да дарс берган (1910 йилгача). Мойбўёқ, акварел, пастелда турли мавзуларда расмлар ишлади... Катта бўлмаган имперессионистик услубда этюднамо расмлар чизган. Тошкент ҳаёти ва табиатига атаб расмлар ишлаган санъаткорлардан («Худо иродаси», «Номоз»,(1908), «Қовун бозори» ва б..).  Агар Казаков аср бошларида Ўзбекистонга келиб шу ерда ижод қилиб ёшларга бадиий таълим берган бўлса, аксинча бошқа бир рус рассоми КОРОВИН КОНСТАНТИН АЛЕКСЕЕВИЧ (1861-939) бу ерда вақтинча яшаб ижод қилишига қарамай сезиларли из қолдирди. Унинг маслаҳати билан самарқандлик рассом Л.Бурэ Москва, Петербургда бадиий таълим олди, шогирди О.Татевосян эса ижодий умрининг катта қисмини шу ўлкада ўтқазиб Ўзбекистон тарихи, табиати, меъморий обидаларининг тасвирини ишлади. Коровин рус рангтасвир устаси, пленэр (қ) санъатининг йирик вакилларидан бири эди. У аср бошларида Ўрта Осиёда, хусусан Самарқандда бўлиб илмий экспедицияларда иштирок этди Самарқанд шаҳар ҳаётига бағишланган асарлар ишлади. ХХ аср бошларидан Ўзбекистон бадиий ҳаёти шу ерда таваллуд топган мухожирларнинг фарзандлари ҳисобига ҳам кенгайиб борди.. Улар воқеликка шу ернинг фарзандидек ёндошиб ўз ижодлари билан ўлка маьрифий- маданий ҳаётига ҳисса қўшишга ҳаракат қилганликлари уларни бошқалардан ажратиб туради. Расм Л . Л . Бурэ портрети Лев Леонардович Бурэ (1887-1943). Бурэ Самарқандда адвокат оиласида дунёга келди. Шу ерда умумтаьлим билимларини эгаллаш билан бирга тасвирий санъат билан ҳам шуғулланиб санъат оламига кириб борди. Бу даврда Самарқанд Ўрта Осиёнинг муҳим маданий марказларидан бўлиб бу ерга қадимий ёдгорликлар ва халқ санъатини ўрганиш учун олимлар, археолог ва рассомлар тез тез ташриф буюришиб туришар эди. ХХ аср бошларида келган шундай рассомлардан К.Коровин, Ф.Рубо Я.Ф.Ционглинский, украиналик рассом С.И.Светославскийлар Бурэнинг кейинги ижодий ривожида муҳим рол ўйнадилар. Уларнинг маслаҳати билан Бурэ Москва, Петербург бадиий билим юртларида ўқишга муяссар бўлди. Дастлаб Бурэ Москвада В.Н.Мешковнинг рассомлик ва ҳайкалтарошлик бадиий (студиясида) мактабида (1904-05 йиллар), сўнгра Петербургда И.Билибин графика устахонаси ва Ф.Рубонинг Петербург Бадиий Академия қошидаги баталь санъат устахонага (1907) қатнаб таълим олди. Ёзги таьтил пайтларида Самарқандга келиб этюдлар чизди, композициялар ишлади. Шу ишлари билан Тошкент, Москва ва Петербургда кўргазмаларда иштирок этиб кўпчиликка танила бошлади. Унинг ишлари санъат ихлосмандлари томонидан сотиб олина бошланди. Расм. Л.Бурэ. Лаби-хо ву з.1909 Ўқишни тугатиб она юрти Самарқандга қайтгач бадиий ҳаётга фаол киришиб Самарқанд, Бухоро меъморлик обидалари, эски шаҳар кўча ва бозорлари, табиат манзараларини акс эттирувчи асарлар ишлади. Бу асарлар кўпчилиги бевосита натуранинг ўзидан ишланган бўлишига қарамай, рассом ҳар бир этюдни тугал картина даражасига кўтаришга ҳаракат қилади. Жумладан, унинг «Лаби ховуз».(1909), «Туш пайти Биби хоним мачити ёнида»(1913) ва бошқа асарларида табиат ва меъморий ёдгорлиги фонида ўз юмушлари билан банд одамлар тасвири шу манзарани мазмунан бойитиб, ҳаётнинг давомийлиги, инсон меҳнати ва ижодининг абадийлигини кўрсатган. Асарда Ўзбекистонга хос нурга бой жазирама тушки офтоб ҳароратини жонли акс эттирилиши эса уни ҳаётий ва таьсирили бўлишига хизмат қилган. Рассомнинг «Регистон майдони»(1917) ҳам эьтиборга лоиқ. Унда меьморий обида фонида шарқ бозори манзарасининг умумлашма кўриниши ифодаланади. Бозор ҳаёти, унда ўз юмушлари билан банд одамларнинг ҳатти ҳаракати(хордиқ чиқариши,чой ичиши,сухбат қуриши ва .х.к.) асарга ҳикоянавислик киритиб асар мазмунини янада бойитади. Асар учун танланган ранг гаммаси - илиқ сарғишт ранглар ҳукмронлиги асарга ҳарорат киритади. Бурэ ижодий фаолияти давомида ижтимоий ҳаётга ҳам қизиқиб қаради, халқнинг оғир турмуши ва хуқуқсизлиги, чоризм мустамлакачилик сиёсатининг оғир асоратлари, чоризм амалдорларининг аҳлоқсизлиги ва порахўрликларини фош этувчи хажвий расмлар ишлади. Юздан ортиқ шундай расмларни 1911 йили Самарқанд фуқоролар кенгаши залида намоиш қилишга ҳам муяссар бўлди. Бу расмларида Бурэ ўз даври иллатларини рўйу рост кўрсатишга ҳаракати, рус зобитларининг маънавий қашшоқ ва аҳлоқсизликларини қаламга олди. Лекин бу кўргазма рассом учун қимматга тушди. Бурэ бу расмлари учун полиция томонидан зимдан таьқиб остига олинда, уйи эса бирнеча бор тинтув қилиниб ўзи эса вақтинча қамоққа олинди. 20-30 йиллар Расм. Риҳард Зоммер. Бибихоним олдидаги бозор.1913 Риҳард Зоммер (1866-1932) 1895 йили биринчи марта Ўрта Осиёга(Ўзбекистонга) келди ва шундан кейин ҳам бирнеча бор шу ерда бўлиб меъморий обидаларга бағишланган расмлар, сюжетли картиналар ишлади. Светославский, Н.Розанов, Разводовский каби рассомлар ҳам рангтасвирда асарлар яратиб танилдилар. Ҳайкалтарошлик. ХХ аср бошларига келиб ҳайкалтарошлик санъатида ҳам асарлар пайдо бўла бошлади. Араб истилосидан кейин(У111 аср) бутунлай тўҳтатилиб қўйилган бу санъат Х1Х аср охриларидан яна жонланди. С.Тўхтахўжаев, Усто Ширин Муродов, Абдурахим тоштарош , Тошпўлат Арслонқулов ва б ижодида унинг илк намуналари яратилди, дастлабки фавворалар ишга тушди. Дам олиш ва хордик чиқариш масканлари ва ҳиёбонларга турли ҳайкаллар ўрнатиш одати кенгайиб борди. Шу даврда ишланган қурбақа, кийик, ит, шер ҳайкаллари бугун ҳам Тошкент, Бухородаги сарой боғ ва йўлакларини безаб турибди Князь Романов ҳовлисига ўрнатилган Кийик ва ит ҳайкаллари , Бухородаги Моҳи Хоса дарвозаси олдидаги шерлар ҳайкали. шулар жумласидан. Расм. Князь Романов ҳовлисига ўрнатилган Атлант ҳайкали. Феврал буржуа инқилоби ва октябр тўнтаришидан кейинги йилларда Ўзбекистон санъати (1917 - 1924 йиллар) 1917 йил Россия феврал буржуазия ииқилоби ва ниҳоят, 1917 йили содир бўлган октябрь тўнтариши мамлакатнинг маьнавий сиёсий, иқтисодай ва маданий ҳаётиини тубдан ўзгартириб юборди. Айниқа, 1917 йил Россияда бўлиб ўтган февраль-буржуа инқилоби шу жараёнда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Бу инқилоб рус империясининг дастлабки парчаланиши, мазлум халқлариинг озодлик ва эркинликка бўлган интилишининг дастлабки босқичи эди. Инқилоб натижасида вужудга келган янги муваққат ҳукумат халқлар томонидан қўллаб қувватланди. Чунки бу ҳукумат мазлум халқларга қатор имтиёзлар, жумладан, сўз эркинлиги, матбуот, виждон эркинлиги берди. Мардикорликка олинганлар ўз юртларига қайтишига руҳсат олдилар. Россиянинг чекка ўлкаларида ҳам демократик ҳаракатлар кўчайиб кетди. Кўплаб журнал ва газеталар нашр этилабишланди, турли сиёсий уюшма ва жамоалар ташкил топа бошлади. Сайлаш ва сайланиш масалаларида демократик қарашлар ривожланди. Натижада халқнинг сиёсий-ижтимоий фаолияти янада ортди. Авом халқ давлат ишларига тортила бошлади. Тенглик, биродарлик, озодлик шиори кенг халқ омма томонидан қўллаб қувватланди. Бу ғоя ва ўзгаришлар собиқ рус империяси таркибидаги халқларнинг ўзаро алоқаларини кўчайтирди. Турли элат ва миллатларнинг бирлашувига, уларнинг интилиш ва ҳаракатларига катта тўртки берди. Февраль буржуазия инқилоби Туркистон халқлари учун ҳам муҳим бўлиб, уларнинг бирлиги, интилишини оширди, демократик ҳаракат ва интилишларнинг авж олишини кўчайтирди, демократик ҳаракатда халқ вакилларининг сафи ортиб борди. Миллий маданият, халқ таълими ва санъат соҳасида жиддий силжишлар содир бўла бошлади. Инқилоб арафасида миллий зиёлилар сайи ҳаракати билан турли усулда ўқитиш ишлари олиб бориладиган мактаблар ташкил этилган эди. Шу ҳаракат феврал буржуа инқилобидан кейин янада жонланди.Диний мактаблар билан бир қаторда дунёвий таълимга мўлжалланган масканлар ташкил топди. Афсуски, шу ижобий жараёнлар узоққа бормади. 1917 йил октябрь ойида содир бўлган давлат тўнтариши натижасида В.И.Ленин бошлиқ бир тўда коммунистлар ҳокимиятни ЎЗ ҚЎЛЛАРИГА олиб, ўз тартибларини ўрнатдилар. Улар тенглик, биродарлик, тинчлик, тараққиёт йўлига ишонган, озодликнинг дастлабки шабодасидан бахраманд бўла бошлаган халқнинг ишончидан устомонлик билан фойдаланиб "Ер деҳқонларга", "Давлат шўроларга", " Завод - фабрикалар ишчиларга" шиори остида февраль инқилоби шабадаси билан шакллана бошлаган халқ эътиқодини ўзига қаратишга, йўқсилларнинг катта қисмини ўзига эргаштиришга эришди ва шуларга таяниб собиқ рус империяси ўрнига коммунистик мафкурага асосланган мустабид тоталитар давлат тузишга муяссар бўлдилар. 1917 йил 25-26 октябрда(янги ҳисоб билан 7-8 ноябрда) Петроградда бўлиб ўтган давлат тўнтариши натижасида мавжуд бўлган муваққат ҳукумат ағдарилиб унинг раҳбарлари ҳибсга олинди, ҳукумат Владимир Ульянов (Ленин) бошчилигидаги йўқсиллар қўлига ўтди. Бу ҳукмат ўзини совет ҳукумати, давлатни эса совет давлати деб эьлон қилди. 1922 йили 30 декабрдан ана шу совет давлати - СССР тарихи бошланди. СССР -(СССР русча Союз Советских социалистических республик - Совет социалистик республикалар иттифоқи) ҳар қандай демократик ташкилот ва гуруҳларни тарқатиб юборди, унинг аьзолари ва раҳбарлари жисмонан йўқ қилинди. Октябрь тўнтаришидан кейин Россия империяси ўрнига келган янги ҳукмат собиқ империя ҳудудидаги халқлар ва элатларга мисли кўрилмаган офат ва қирғинликлар келтирди. Халқларнинг фожиали дамлари бошланди. Бу фожиа, айниқса Ўрта Осиё минтақасидаги халқлар бошига мисли кўрилмаган кулфатлар келтирди. Совет давлати дастлаб ҳамма халқлар тенг хуқуқли ва ўз тақдирини ўзи белгилаш хуқуқига эга деган қуруқ ваъдаларни эълон қилди, сўнгра шу ваъдага ишонган халқнинг фаолларини саралаб олди ва қириб ташлади. Совет ҳукмати бу «мустақил республикалар»нинг «ривожланишига» катта эътибор бериб қайси республика нималар билан шуғулланиши, ким қайси китобларни ўқиши ва қайсиларини ўқимаслигини белгилаб берди, бу кўрсатмалар давлат маркази Москвадан белгиланиб турли қарор ва кўрсатмаларда республикаларга етиб келар эди. Бу кўрсатма ва қарорлар дастур амал бўлиб у сўзсиз бажарилиши лозим эди. Бу кўрсатма ва қарорлар республикалар иқлим шароити, турмуш тарзига мос келиши ва келмаслиги ҳисобга олинмас эди. Бу хол шу давр нафақат сиёсий ҳаётида, балки маданий ҳаётида ҳам ўз ифодасини топди. Чунки ҳамма республикалар марказдан берилган кўрсатмага амал қилишлари лозим эди. Шунда тарзда Ўзбекистонда ҳам совет турмуш тарзи шаклланиб борди. Шундай шароитда ҳам буюк ўтмишга эга бўлган, кўплаб босқин ва қирғинликларни кўрган халқ ўз миллий маросим, удум ва урф одатларини сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Мулоҳазали илғор зиёлилар зимдан миллий озодлик ҳаракати, истиқлол ғоялари орзусида халқнинг фаровонлигини ошириш, уларнинг маърифатли бўлиши, ижтимоий ҳаётда фаол бўлишлари учун тинмай меҳнат қилдилар. Таъқиб ва тўсиқларга қарамай Ўзбекистон ижтимоий ва маданий ҳаётида сезиларли силжишлар содир бўлди. Янги янги иш корхоналари ташкил этилди, янги ерларни ўзлаштириш ва сув чиқариш ишлари амалга оширилди, саноат, айниқса қишлоқ хўжалик махсулотларини етказиш аввалга даврга нисбатан бирнеча баробар ошиб кетди. Бу йилларда фан ва санъат борасида ҳам ижобий ўзгаришлар юз берди. Зиёлилар сафи кенгайди, уларнинг қаторига биринчи бор бадиий зиёлиларнинг катта гуруҳи келиб қўшилди. Улар санъат орқали ижтимоий масалаларни кўтариб чиқишга, содир бўлаётган воқеа ва ходисаларни реалистик санъат тилида тасвирлашга киришдилар. Санъатнинг тур ва жанрлари кенгайди, янгилари пайдо бўлди. Бу даврнинг катта ютуғи таълим соҳасида бўлди. Олий ўқув юртлари- институт ва университетлар, таълим ва хунар билим юртлари, кўплаб замонавий мактаблар очилди ва улар халқ хизматига йўналтири л ди. Дунёвий таълим етакчи ўринга чиқди, омманинг онги ортиб борди. Бу ўз навбатида халқни ўз ўзини англаш туйғусини кўчайтириб миллий ғурур туйғуларини ривожлантириб истиқлол ғояларининг яқинлашиши ва рўёбга чиқариш орзусини кўчайтириб борди. Албатта, бу ривож катта қурбонлар эвазига амалга ошди. Совет давлати нинг ягона мафкура – коммунистик мафкуранинг халқ онгига сингдириш, совет давлатининг мустаҳкамлаш борасидаги етакчи йўналиш тизимидаги ҳаракатида миллий истиқлол ғоялари секинлик билан ўзига йўл очиб борди. Бу ривожланишни санъат ва маданият борасидаги, айниқса, санъатнинг ғоявий пластик ўзгаришларида ўзини намоён этади. Октябр тўнтаришидан кейин Ўрта Осиёда дастлаб Туркистон мухторияти(пойтахти Тошкент), Бухоро Халқ Республикаси(пойтахти Бухоро) ва Хоразм халқ Республикаси(пойтахти Хива) ташкил этилган эди. Янги ташкил топган шўролар давлатининг мустахкамланиши ва собиқ рус империяси ўрнида қатор республикаларнинг пайдо бўлиши, уларнинг ҳудудий чегараларининг белгиланиши даврида мамлакатда демакратик руҳият, сўз ва виждон эркинлигининг маълум миқдорда мавжудлиги, тўлиқ сиқиб чиқарилмаганлиги билан ҳарактерланади ва энг муҳими ҳалқнинг келажакка зўр ишончи ва эьтиқодининг кучлилиги билан ажралиб туради. С анъат эса ўзининг бой услубий рангбаранглиги билан ажралиб туради . Санъат ва маданият фидоийлари ташаббуси ва сайьи ҳаракати туфайли Ўзбекистонда маьрифий маданий ишлар қизиб кетди, янги мактаблар ташкил топа борди. Бадиий мактаблар ва студиялар ташкил этилди. Бу йилларда санъатнинг турли йўналишлари бўйича маҳсус комиссиялар ташкил этилди. 1918-1919 йиллар қадимий обидаларни мухофаза қилиш ҳайяти иш бошлаб улар қадимий обидаларни тадқиқ қилиш, уларни ўлчаш ва таьмирлаш ишлари билан шуғулланди. Бу ишларга халқ усталари кенг жалб этилган бўлиб улар Москва ва Петербургдан келган олим ва рассомлар билан бир қаторда меҳнат қилишар эди. Шу йилларда қадимий ёдгорликларни таьмирлашнинг илмий асосларини топиш, археологик ишларга изчиллик ва босқичма босқичлик киритиш ишлари қизиб кетди. Миллий зиёлилар ёшларнинг бадиий таьлимига ҳам алоҳида эьтибор қаратдилар. Уларнинг ривожланган хорижий мамлакатларда билим олишлари зарурлигини кўтариб чиқиб кўплаб маҳаллий ёшлар Москва, Петербург, Берлин ўқув даргоҳларига ўқишга юборилди. Бадиий таьлим масаласи ҳам шу йилларда муҳим аҳамият берилди. Мактабларда тасвирий санъат дарслар(расм дарслари)ни киритиш масалалари ҳам бадиий ҳаёт жонланишида муҳим ўринни эгаллади. Чунки айни шу фан ислом дунёси ва таьлими кучли бўлган, халқ онгида «расм чизиш гунох» т у ш у нчасининг моҳиятини ёш авлодга тушунтириш ва уларнинг санъатга дунёвий ёндошишларига кўмаклашиш ва такрбиялаш муҳим эди. Чунки дунёвий билимларисиз мамлакатни ривожлантириш ишларини амалга ошириш қийин эди. Янги мактаб талабгорлари ҳам шу санъат кучига ишонишар ва тасвирнинг кўргазмалилиги ва оммага тез таьсир этиши мумкинлигини яхши тушинган миллий зиёлилар инқилобдан кейинги йилларда янада фаоллаштириб меҳнат қилдилар. Инқилоб арафасида Тошкент, Қўқон, Фарғона, Бухоро(Коган)да рус мактабларида расм дарсларидан ташқари турли тўгарак ва студиялар ҳам мавжуд эди . Феврал буржуа инқилобдан кейин уларнинг сафи янада кенгайди, янгилари ташкил топди. Бу студияларда дастлабки миллий ёшлар ва чеккадан келиб Ўзбекистонда ўтроқлашган рус ва бошқа миллат вакилларининг фарзандлари таълим олдилар. Ўзбек санъатида ўз номларини қолдирган Акром Сиддиқий, И.Икромов Ў.Тансиқбоев, Баҳром Ҳамдамий, А.Тошкенбоев, Н.Карахан, Г.Никитин, В.Еремяна, М.Рахимов, Х.Икромов, Шорахимов ва бошқа қатор рассомлар шу масканларнинг дастлабки талабалари эди. Бу студия ва мактаблар заминида аста ўлка бадиий мактаблари шаклланиб борди. 1918 йили ташкил этган бадиий студия асосида хунар-меҳнат мактаби ўрнида кейинчалик Самарқанд рассомлик мактаби ташкил этилди. 1919 йили Тошкентда Туркистон ўлка рассомлик мактаби очилди. Булардан ташқарии Тошкентда студия ва тўгараклар ташкил топди. Янги ҳаёт ёшларни янги билимларга қизиқишини орттириб юборди . Кўплаб ёшлар бадиий студия ва мактабларга кела бошладилар. Санъатшунос олим А.Умаровнинг фикрига кўра 1920 йилларнинг бошларида Ўзбекистонда мавжуд бўлган бадиий мактаб ва студияларда 500дан ортиқ маҳаллий ёшлар таьлим олган . 1.Абдулҳай Рашидович Умаров(19.....) Тошкент шаҳрида тугулга биринчи санъатшунос олим Санъатшунослик факультетида ўқиган фан номзоди унинг илмий иши ўзбек портрет санъати ривожи ва шаклланишига бағишланган.). Бу йилларда кўргазмалар ташкил этиш ишлари ҳам қизиб кетди. Уларда таниқли рассомларнинг асарлари билан бирга бадиий мактаб ва студияларда таълим олаётган ёшларнинг ишлари ҳам намоиш этила бошлади. Масалан, 1919 йили ташкил этилган кўргазмада Акром Сиддиқий, Рўзибоевлар ўз чизган расмлари билан иштирок этиб биринчи бор миллий санъат кўргазмаларининг дастгоҳ санъат йўналишидаги асарларини намоиш қилдилар. Шу йилларда ташкил этилган кўргазмалар ва музей экспозициялари маҳаллий томашабинларни тарбиялаш ишларига қаратилган. Ҳарбир кўргазма ва музей зкспозицияси маҳаллий тилда томашабинларга тушунтирилди, кўргазма ва музейларда санъат ҳақида маьрузалар ўзбек тилида олиб борилди Бу йилларда музейлар ташкил топганини алоҳида таъкидлаш зарур. Жумладан 1918 йилдан бугунги ўзбек давлат санъат музейи кенг жамоатчилик учун хизмат қила бошлади. 1919 йили Самарқанд, Фарғона, Наманганда ўлкашунослик музейлари ташкил этилди. Шу йиллардан бошлаб этнография материалларини тўплаш ва тартибга келтириш ишлари қизиб кетди. Лекин бу ҳаракат узоққа бормади. Аста санъат янги совет тузуми мафкурасига бўйсундирилиб унга хизмат қилишдан бош тортганликларни сиёсий махдудликда айблаб уларнинг фаолиятига чек қў йила бошла н ди. Янги ҳукмат санъаткорларга қандай ишлаш ва қайси мавзулар зарурлигини кўрсатиб санъатнинг ғоявий йўналиши белгиланди. Жамият а ҳ лини меҳнаткаш халқ ва йўқсиллар(пролетарлар) ва бойлар ва руҳонийларга ажратиб ташлади. Ўтмишдаги ҳамма урф одатларда қолоқлик, Европадан кириб келаётган ҳамма расм русмлар илғорлик рамзи сифатида талқин этила бошланди. Эндиликда санъаткорнинг бош вазифаси ўтмиш «қолоқлигини» рўйу рост очиб ташлаш ва янги тузум афзалликларини ёрқин бўёқларда акс эттириш эди. Шунинг учун ҳам эндиликда ташкил этиладиган ҳарбир музей экспозицияси, ишланадиган рассом ёки ҳайкалтарош асари шу мезон асосида баҳоланадиган бўлди. Янги ҳукмат санъатнинг мафкурадаги ўрнига алоҳида эьтибор бериб уни ҳар томонлама ривожлантиришга ва шу санъат имкониятлари орқали янги мафкурани халқ онгига сингдиришга ҳаракат қилди. 1918 йили халқ маориф комиссарлиги қошида махсус санъат бўлимлари ташкил этилди, кўргазмалар ташкил этиш масалаларига эътибор кўчайтирилди, шу йиллардан бошлаб давлат томонидан ўз мафкураси ва интилиш ва мақсадларидан келиб чиқиб рассом ва халқ усталарининг ишларини сотиб олиш ишлари ҳам йўлга қўйила бошланди, рассомларга музей экспоцициялари учун буюртмалар берилди. Лекин халқни санъат дунёсига, айниқса тасвирий санъат оламига жалб этиш борасидаги ҳаракатлар дастлабки йилларда қатор қийинчиликларга ҳам дуч келганини эътироф этиш зарур. Жамиятда ҳали диний қараш ва ақидапарастликнинг кучлилиги бунга ўз таьсирини ўтқазди. Дин ахиллари ва руҳонийлар тасвир ишлаш, расм чизиш гуноҳ заилида иш тутиб ёшларни бу ишлардан қайтаришга ҳаракат қилдилар. Меъморлик ва амалий безак санъати Феврал буржуа инқилоби ва октябр тўнтаришидан кейинги йилларда меъморликда қурилиш ишларининг чекланганлиги билан ҳарактерланади. Бу йилларда барпо этилган бинолар ҳажм жиҳатидан катта бўлмай, асосан маҳаллий ихтиёжни қондиришга мўлжаллаб қурилган кичик – кичик саноат корхоналари, ишчилар учун турар жойлар, уларнинг болалари учун боғчалар қурилган бўлиб, уларнинг бадиий ечими эстетик талаб даражасида эмас эди. Бу йиллар ўзбек меъморлик санъатига шу даврда жаҳон ҳамжамиятида кенг ўринни эгаллаган конструктивизм йўналиши кириб кела бошлаганини таъкидлаш зарур.Бу йўналиш Ўзбекистонда кенг ривож топмаган бўлса ҳам, лекин унинг айрим унсурлари қўлланилганини эьтироф этмай бўлмайди.Бу хусусиятни шу йилларда қурилган дизель ва гидроэлектр станцияларида(Тошкентдаги Бўзсув гидроэлектр станцияси), Тошкент қишлоқ хўжалиги машиналар заводи, жамоат ошхона ва ҳаммомлари ва бошқа шу давр қурилишларида кўриш мумкин. Бу йўналиш унсур ва белгилари шу йилларда ишлатилган материалларда(битон, ойна, темир), қурилманинг геометрик аниқ ва режали ечимида, кўримининг жиддийлигида билинади. Тасвирий санъат. Февраль буржуа инқилоби арафасида Ўзбекистонда каттагина рассомлар гуруҳи ишлар эди. Шуларнинг ижоди октябрь тўнтаришидан кейин ҳам давом этиб давр сиёсий ҳаёти билан боғлиқ холда борди. Янги ҳукмат ўз мавқини мустаҳкамлаб боргани сари санъат борасидаги бошқарувни ҳам ўз қўлига олиб борди. Совет ҳукматининг ваъдаларига ишонган санъаткорлар холисона унга хизмат қилишга ҳаракат қилиб унинг ҳарбир кўрсатма ва қарорларини томизмай бажаришга интидилар. Графика. Инқилобдан кейинги йиллар бадиий ҳаётида графика санъати муҳим ўринни эгаллаб янги тузилган ҳукуматнинг ҳақиқий «жанговор қуролига айланди». Янги мафкурани халқ онгига сингдиришда катта имкониятга эга бўлган оммавий графика санъати янги мафкура тарғиботчилари учун қўл келди. Улар шу санъатининг ўзига хос услуб-эталонини яратишга муяссар бўлдилар. Графиканинг турли кўринишлари - плакат, хажвий расмларда, газета- журнал саҳифаларидаги маиший жанрдаги тасвирлар янги давр руҳини ўзида акс эттирди. Гоҳ плакат, гоҳ ҳажвий расм, гоҳ газета ва журналларга ишланган тасвирлар, шиор, чақириқ ва транспорт кўринишида кишиларнинг кундалик муҳитини ташкил этди. Бу йиллар кўргазмали тарғибот ишлари қизғин борди. Рассомлар янги қараш ва тартибларни тезкорлик билан оммага етказишга ҳаракат қилдилар. Сиёсий арбобларни портретларини чиздилар, транспорант, чақириқ ва шиорлар ишлашда фаол иштирок этдилар. Бу ишларда турли санъат турида ижод қилувчи санъаткорлар қатнашдилар. Графикада маҳаллий рассомлар Иброхим Даврон, Усто Наби Хафизов кейинроқ улар сафига қўшилган И.Икромов , Мажидов ва бошқа рассомлар шу санъатнинг дастлабки намуналарини яратдилар Графикадаги тезкорлик ва сафарбарлик имконияти унда янги мавкуранинг ўзига хос томонини акс эттирувчи барометр вазифасини ўтади. 1920 йилларнинг охирида Туркистон бадиий мактаби қошида графика устахонасини ташкил этилиши ҳам бу йиллар Ўзбекистон маданий ҳаётида бу санъатининг кенг ёйилишига ўз хиссасини қўшди. Бу йилларда графиканинг ҳамма турларида асарлар яратилди, лекин плакат санъати бирмунча етакчи ўринни эгаллади. Мамлакатнинг оғир аҳволи, иқтисодий танглик даврида ҳам плакатлар чоп этилди. Улар омма орасига тарқатилди. Бу санъат ўз ривожида икки кўринишда- қаҳрамонлик ва ҳажвий плакатлар тарзида мавжуд бўлди. Қаҳрамонлик плакатлар реалистик услубда, кўтаринки инқилобий муҳитда тасвирланиши билан ҳарактерланади. Ранг танлашда эса кўпроқ рамзий мавзуни эътиборга олинади (масала, қизил ранг инқилоб, шўро давлати рамзи, қора совуқ ранглар душман рамзи ва ҳ.к.). Плакат ўз ривожи давомида, сиёсий , маьрифий йўналишда мавжуд бўлиб, халқ орасида ҳукумат сиёсатини тушунтириш, вазифаларини ўзида акс эттириб туриш эди. Шу йилларда ҳажвий плакат санъатининг янги турлари юзага келди. 20- йиллар Ўзбекистон графика санъатида маиший ва ҳажвий плакат ва расмлар, турли шиор ва чақириқ, транспорантлар ишлаш кенг ёйилди. Дастлабки йилларда асосан қўлда ишланган ва кўпайтирилган плакат ва ҳажвий расмлар кенг қўлланилди. Босмадан чиққан плакатлар эса марказдан юборилди. Ўзбекистонда босма плакатлари 1923 - 24 - йилларда чоп этилда бошланди. Бухоролик уста Наби Хофизов (1893 - 1959) биринчиларидан бўлиб шундай плакатлар чоп эттирган рассом эди. Унинг «Солиқларни ўз вақтида тўланг!» плакатида ўз вақтида тўланган солиқлар давлатни мустаҳкам бўлиши, янги завод ва фабрикалар, мактаб ва боғчаларни қурилишга ёрдам беришини, акс ҳолда, аввалгидек қашшоқ бўлиб яшашга сабаб бўлишини омммага тушунтирмоқчи бўлди. Буни эски ва янги замон ҳаётини таққослаш орқали кўрсатади. Рассом содда халқ санъати услуби, миниатюра санъати пластикасида давр ғоясини талқин этишга ҳаракат қилиб ўзига хос санъати яратишга муяссар бўлди. Бу йилларда китоб - газета - журнал графикаси ҳам жонланди. Бунга сабаб китоб газета ва журналларни кўплаб чоп этилиши эди. Газета ва журнал нашрлари атрофида рассомлар гуруҳи тўпланди. Графика санъати мавзуси кенгая борди. Жумладан, 1923 - йилдан нашр этилабошлаган «Муштум», «Машраб», «Мулло Мушфиқий», «Бигиз» каби сатирик ва илмий оммабоп журналлар ўз саҳифаларида ижтимоий ҳаётда мавжуд бўлган ютуқ ва иллатларини акс эттириб, омма орасида катта қизиқиш уйғотди. Бу расмлар давр мафкурасидан холи бўлмаса ҳам шу билан бирга бу ишланган кўпгина ҳажвий расмлар омма умумий савияси, фаоллигини оширишида ўзининг ижобий ўрни эгаллаганлигини эътироф этиш зарур. Ёшларни янги замонавий фикрлашга даъват этиш, маърифатга чорлаш, арҳаик тузум қолдиқларидан холи бўлиш, хотин қизларни ижтимоий ҳаётга жалб этиш борасида шулар ижобий аҳамият кашф этди. Бу ғоялар илғор миллий зиёлиларнинг интилишига монанд эди. Бу ҳаракат кейинги маданий ривожда ўзини кўрсата борди... Маҳаллий санъаткорларнинг илк қадами ҳам шу газета журнал саҳифаларидан бошланди. Биринчи ўзбек график рассомлари И.Икромов, М.Ҳакимжоновларининг илк ижоди шу газета журнал сахифаларида бошлаган эди. Графика санъатида рассомларнинг катта гуруҳи меҳнат қилди. Улар газета – журнал саҳифалари, янги нашр этила бошлаган китоблар учун расмлар чиздилар, саҳифаларини безадилар. Шундай график рассомлардан бири И.Тулля ижоди ҳам самарали бўлди. Газета ва журналларида унинг хажвий ҳарактердаги расмлари кенг ўринни эгаллаган. Рассом кўпроқ диний ақида параслик, бидьат мавзусида, ижтимоий ҳаётдаги янгиликлар ҳақида, маиший мавзуларда ишланган. И.Туля биринчи ўзбек романи А.Қодирийнинг «Ўтган кунлар» асарини безади ва расмлар чизди. Бу йилларда графика борасида бой тажрибага эга бўлган самарқандлик рассом Л.Бурэ ҳам фаол иштирок этди, плакатлар ишлади. Рассом графиканинг қайси соҳасида қалам тебратмасин энг аввало халқни фаолликка даьват қилиш, мажуд бидьат ва иллатларга қарши курашиш ғояларини илгари сурди. Шулар билан бир қаторда ўзининг севимли мавзуси она юрти Самарқандга бағишланган рангтасвир асарлар ёзишни давом эттирди. Дастгоҳ графика санъати. Дастгоҳ графика санъати ҳам янги давр руҳи билан ривожланиб борди . Унинг техникаси ортди. Ксилография ва офортларида дастлабки дастгоҳ санъат намуналари юзага келди. Шуни таькидлаш керакки, дастгоҳ графика узоқ вақт сиёсатдан холи ва кўп холлдарда санъаткорнинг шаҳсий иши сифатида мавжуд бўлди. Бу санъатда рассомлар энг аввало ўзларига маъқул бўлган мавзуларда расмлар ишладилар, қалам ва перода ишланган турли портрет ва манзаралар, маиший мавзудаги композицияларда уларнинг ҳаётга, борлиққа бўлган муносабат, эстетик кечинмалари ўз ифодасини топди, ижодкор лабороторияси изланишлари намунаси сифатида мавжуд бўлди. Фақат айрим босма техникасида бажарилган дастгоҳ графика асарлари кўргазма юзини кўрди. Рангтасвир. Агар графика санъати давр мафкураси билан боғлиқ холда ривож топиб унинг ғояларини тарғиб этишга қаратилган бўлса, рангтасвир санъатида бу масала бирмунча суст бориб деярли сиёсатдан дастлабки йилларда узоқ бўлди. Рассомлар санъатнинг бу турида ўз шаҳсий кечинмаларини тасвирладилар, ўзларини қизиқтирган мавзуларда расмларнин кўпроқ ишладилар, Меъморий обидалар, шарқ кўчалари ва бозорлари, у ердаги қизғин ҳаёт шу санъатда ижод қилган рассомларнинг асарларининг мазмунини ташкил этди. Бу йилларда рангтасвирда дастгоҳ санъат етакчи ўринни эгаллаб ижодий изланишлар айнан санъатнинг шу турида ўз ифодасини топди. Шу йилларда биринчи маҳаллий рассомлар ўзларини кўрсата бошладилар.  Ўзбекистонда таваллуд топиб бадиий ҳаётга кириб келган рассомлар сафи янада ортиб борди. Туркистон ўлка бадиий билим юрти талабалари шу йилларда ўз ижодларини бошладилар. 20 йилларда Тошкент- нон шаҳри сифатида иттифоқда донг таратган Ўзбекистон пойтахти ва унинг шаҳарларига чекка ўлкалардан кўплаб рассомлар кириб келди ва бадиий ҳаётда улар ҳам фаол иштирок этиб шу давр бадиий ҳаётини жонлантир иб 20 аср ўзбек санъатида ўз изларини қолдирдилар. Шу даврда ташкил топа бошлаган турли рассомлик тўгарак ва студияларга келган ёшлар мойбўёқ, акварел, гуаш ва рангли қаламда рангтасвир алифбосини ўрганиб ўзларининг дастлабки машқларини бажардилар, аксинча чеккадан келган рассомлар янги давр талабларидан келиб чиқиб ўз қараш ва йўналишларини ўзгартириб бордилар. Ўрганилаётган давр рангтасвир санъати ўзининг услубий ранг баранглиги билан ажралиб туради. Бу йилларда р ангтасвирда нафақат пластик масалалар, балки ғоявий услубий масалалар ҳам мунозарада бўлдилар. Воқеликни ўзига ўхшатиш, классик шакллардан тортиб янги давр мазмуни учун мутлоқ янги шакл ва воситалар топиш масалалари муҳим масалалардан бирига айланди. Бу йилларда жаҳон халқлари санъати ғоявий-пластик санъати ривожи, XIX аср сўнгги XX аср бошларида рус санъатидаги ғоявий-пластик масалалар борасида изланишлар ҳам кўпгина санъаткорларининг қизиқишига сабаб бўлган. Абстракт санъат,унинг кўринишлари ҳам Ўзбекистонда ўзининг давомчиларини топди. Супрематизм, кубофутуризм, примитивизм каби янги санъат услубларида асарлар пайдо бўлди. Бу йилларда XIX аср сўнгида юзага келган янги санъат услублари ўзининг мантиқий ривожини олди, жумладан импрессионизм, постимпрессионизм ютуқлари ўзбекистонлик рассомлар ижодида ўзининг янги қирраларини намоён этди. Бу йилларда авангардга нисбатан реализм бирмунча мустаҳкам ўринни эгаллаб бой йўналиш ва типлари кенгилги билан ҳарактерланади. Бу йуналиш тарафдорлари борлиқни ўз шаклларида ишлашга қарши чиқмаганлари холда, реал шаклларнинг ўзида рамзий маъно топишга, образларни тимсол даражасига кўтаришга ҳаракат қилдилар. Миллий санъат, шарқ санъати пластикаси 20 йилларида кўп рассомлар изланиши майдонига айланди . 20 асрнинг биринчи чорагида ўзбек санъатида импрессионизмининг таьсири сезиларли ўринни эгаллаган. Шу йилларда кўпгина рассомлар импресеионизм таьсирида асарлар яратдилар. Бу хусусият уларнинг композиция танлаш, ранг суртмаларини ишлатиш ва таасуротни ифодалашда кўринади. Портрет... О.Татевосян ҳаёти ва ижоди. Ўқиш йиллари К.Коровин Татевосян ижоди........... Татевосян 1915 йилда Самарқанда ишланган расмлари билан Москва рассомлик , ҳайкалтарошлик ва меъморлик бадиий юртини ҳимоя қилди. Ўқишни тугат-гач, яна Самарқандга қайтиб ўз ижодини давом эттирди. Унинг ижоди билан импреесионизм услуби Ўзбекистон санъатида ўз қурилишини аниқроги импрессионизмнинг "ўзбекча кўриниши юзага келди. Импресионизм таьсири ва маҳаллий мавзу - Ўрта Осиё кишилари ҳаёти ,обидалари, серқуёш табиати, нур ва соя кенглиги унииг асарларига ўзига хослик бахи этади. ("Чойхона" Пешин". (1915) "Самарқанд". «Бозор кўриниши» (1917) Расм тахлили Пешин. Феврал буржуа инқилоби ва айниқса октябрь тўнтариши Татевосян ижодида кескин бурулиш ясади. У ҳам ғоявий ҳам пластик масалаларда янги қарашга ў ТДИ . У ижтимоий ҳаётда фаоллик кўрсатиб шўро ҳукмати ғояларини тағриб этишда жонбозлик кўрсатди. Кўча ва майдонларда тарғибот ишлари олиб бориб портретлар, шиор, чақириқлар ишлади. Импрессионистик услубдан деярли воз кечиб кўпроқ декоратив ясси шаклларда, примитив рассомлик ва шарқ миниатюра услублари халқ амалий санъатига яқин композициялар яратди. Айлана, ярим айлана ва ёйсимон шакллар ичида композиция ишлади. Ранг танлаш ва ишлашда ҳам фактура ҳарактерида ҳам рассом ижоди ўзгарди. Очиқ, кўп ҳолдарда тоза ранглар сурат текислигида суюлтиридган силлик, фактурада ишлатила бошланди. Рассом ҳар бир образни эса чизиқ пластикасини тугал ва эгилувчан бўлишига ҳаракат қилди. Шу даврда ишланган "Тут териш" (1918), « Расм... Комунна ўқувчилари» (1918) ва бошқа ишларида рассом ижодининг мана шу томонлари намоён бўлади. "Комунна ўкувчилари" асарида турли миллат вакилларидан ташкил топган ўқувчилар гуруҳини далада меҳнат қилаётганликлари тасвирланади. Бу асари билан рассом ўзбек санъатида янги давр ҳаётини акс эттарувчи картина муаллифи сифатида танилди. Портрет.... А.Исупов ҳажм жиҳатидан катта бўлмаган лекин колорит жиҳатидаи гўзал асарлар, шунингдек ренесанс ва шарқ пластикаси уйғунлигида маҳаллий мавзуларда ўзига хос асарлар муаллифи сифтида ўз номини қолдирди.Исупов 1915-18 йилларда Самарқандда ҳарбий ҳизматда бўлиб юрган кезларида Ўрта Осий санъати ва маданиятига қизиқиб қолди, уни ичидан туриб ўрганди, феодал шаҳар ҳаёти, одамларнинг турмуш тарзи, меъморий ёдгорликларига қизиқиб қаради. 1918 йили ҳарбий хизматдан бўшаганидан кейин шу ерда қолиб Туркистон ўлкасига бағишланган туркум асарлар яратишга киришди. Унинг кичик ҳажмдаги жанр асарлари кўп холларда борлиқнинг ўзидан ишланган бўлиб, рассомнинг ҳаётдан олган таасуротлари рангтасвирнинг пластик имкониятлари орқали очилади. Ишлаётган объектининг энг муҳим белгиларига урғу беради, иссиқ- совуқ ранглар контрасти пишиқ ечилган копозиция ва қаламсуратнинг ўткир ва юксак моҳирона ишлатилиши унинг ҳарбир ишига қайтарилмас жозиба бахш этади. Унинг "Темирчи қошида" (1923), "Қимматбаҳо сов ғ алар растаси" (1923) каби асарларида халқнинг ўзига хос ҳ а ёти, шаҳар турмуш тарзи эркин ранг суртмаларида жонли талқин этилади. Рассом шарқ анъаналари,Европа санъати Ренесанси анъаналарини ҳам ўзлаштирди , улар уйғунлигида асарла,тўзал мустақил композициялар яратишга ҳам ҳаракат қилганлиги унинг шу йилларда яратган «Шарқ мадоннаси», «Оналик» ва бошқа шу усулда ишлаган асарларида ҳам намоён бўлади. Расм.  портрет Николаев А.Н. (Усто Мўмин, 1897-1957) В ХУТЕМАСда ўқиган(1 9 18-1919). 1920 йили Ўзбекистонга Воронеждан келганди. Италия санъати, Ренессанс услублари, қадимги рус санъати анъаналари билан чуқур таниш санъаткор сифатида ижод дунёсига кирабошлаган эди. Бу ерда у шарқ санъати анъаналари, санъатнинг декоративлиги, чизиқларнинг эгилувчанлиги ва шакл ҳамда ранг масалалари ритми уни ўзига ром қилди. Шарқ фалсафаси ҳам унинг дунёқараши шаклланишида ўзига хос мактаб бўлди. Шундай қилиб бошқа бир рассом Николаев "Усто Мўмин" тахаллусини олган санъаткор (унинг Мўмин қобиллиги учун уни оддий халқ шундай атаган) янги йўналиш шарқ ва Гарбнинг чизиқ пластикаси гўзаллиги, ранглар эмоционал имкониятлари уйғунлигида асар яратишга интилган санъаткор сифатида танила бошдади. Унинг бу изланишлари ҳам асосан 20 йилларга тўғри келади. Шу йилларда ўзининг шоирона нозик талқин этган асарларини намойиш этди.Рассом ўз ижодида Табриз миниатюра мактаби вакиллари Ризо Аббосий ва Султон Муҳаммад ижодидан таъсирланди. Рассом портрет жанрида ижодини бошлади. Унинг «Куёв», «Саллали йигитлар», «Беданавоз йигит» каби асарлари, «Дуторчи» копозицияси 1920 йилларнинг бошларида ишланган Булар ў ЗИНИНГ эмоционал-пластик гўзаллиги билан анъанавий Ўрта Осиё санъати, унинг ажралмас қисми ўзбек санъатининг янги қирраларини намойиш этади. Унинг "Дуторчи"(1918) асари ЎЗИНИНГ воқеликни в шоирона бирмунча романтик тал-қин этилиши билан ажралиб туради. 1925 йили Николаев Тошкентга кўчиб ўтди ва умрининг охригача шу ерда яшаб газета ва журналларди ўзининг асарлари билан қатнашиб келди, китоблар учун иллюстрациялар яратди ....30 йилларда яратган «Оқ олтин»(1934) картинасидан холи эмас( Шарқ халқлари музейи) унда давр мафкураси – воқеликни кўтаринки руҳда тасвирлаш ўз ифодасини топган.... «Шоҳайдар портрети» 1935, (Шарқ халқлари музейи) «Уйғур театри»,(1944) ,»Оталар ери»(1945) ижодий ўзгаришларини кўрсатади...Николаев графика санъатида ҳам ишлади...М.Козимийнинг «Қўрқинчли Техрон» (1934), Садриддин Айнийнинг «Эски мактаб» (1934), А.Қодирийнинг «Обид кетмон» асарларига иллюстрациялар ишлади... кейинроқ эса Афанди латифалари учун ҳам расмлар чизди. Николаев театр декорацияси борасида ҳам меҳнат қилиб А.Навоий номли опера ва балет театри «Улуғбек» , «Кармен» опералари учун эскизлар яратди... портрет А.Н.Волков (1886-1957). 20 йиллар санъатида шарқ ва Ғ арб санъати силсиласи асосида ўзбек санъати эстетикаси юзага келиши ва кейин миллий санъат мактаби сифатида этьтироф этилиши да рассом ва шоир Александр Николаевич Волков алоҳида ўринни эгаллайди. Рус мухожирининг ўғли А ЛЕКСАНДР Волков Фарғонада ҳарбий врач оиласида таваллуд топди. Тошкентда сўнг Оренбургда кадетлар корпусида таълим олди (Кадет корпуси-Россияда асосан офицерларнинг фарзандларини тарбиялашга мўлжалланган ёпик ўрта ҳарбий укув юрти. 18 асрда дворян болаларини ҳарбий ва граждан хизматига тайёрлаган.19 асрдан ҳарбий укув юртлари учун тайёрлов мактаби, 1917 йилдан кейин ҳарбий гимназия( гимназия- ўрта таълим мактаби даражасида бўлган). 1906 йили эса Петербург университетининг Физика математика факультетининг биология бўлимига ўқишга кирди. Шу ерда ўқиш йилларида у моҳир акварелчи рассом Д.И.Бортникернинг шаҳсий студиясига қатнаб тасвирий санъат асосларини ўрганди. Санъатга ташна бўлган эхтиросли ўсмир университет даги ўқишни ташлаб 1908-10 йиллар Петербург Бадиий академиясида машҳур рассомлар Н. Рерих, И. Билибин, В.Маковскийлар қўлида таълим олган, 1912-16 йиллар эса Киевдаги рассомлик билим юртида украин рассоми Ф.Кричевский қўлида малакасини оширди. Шу ерда М.Врубель ижоди билан яқиндан танишди . Врубелнинг Киевдаги Собор учун ишлаган мозайикалари, монументал рассомлик асарлариуни ўзига ром қилди, шу йиллари Н.Рерих ижоди билан қизиқди, рус икона санъати сирларини ўрганди. Шуни ҳам тақъкидлаш керакки. Волков ўқиб санъат билан танишаётган кезларида Европада шаклланиб келабошлаган энг янги услублар - ўз мавқеининг энг шовқинли, аниқроги, шов-шувли даврини бошидан кечирётган, абстракт санъатнинг асосчилари рус рассомлари Кандинский, К.Малевич ва бошқа кўргазмалари шу даврнинг муҳим воқеаларидан эди. Булар ҳаммаси сўзсиз, рассом дунёқарашининг шаклланиши, санъатнинг пластик ифода воситаларига мунооабатини бедгилашида муҳим бўлди. Ўз она юртига қайтган (1916) рассом шу жўшқин изланишлар асосида ўзининг ижодини бошлади. Натижада унинг ижодининг дастлабки ўйлари, аниқроги (1917-25 йиллар) шу изланишлари турли услуб ва йўналишлари таасуроти замини юзага келди. Бу йилларда Врубелга таҳлид ҳам, қадимги рус иконалари таъсири ҳам Европанинг импрессионизми, постимпрессионизми, примитивизмдан кубизм, футуризм ва бошқа санъат услублари, шарқ санъати, унинг ёрқин амалий-безак санъати рангдордиги мужассамлаша бошлади. Бу асарлар миллий мавзу, халқ турмуш тарзи, урф одати ўзига хос пластик - эмоционал шакллар ўйинида вужудга келади. Волков ўз ижодини Врубелга тахлид қилиш билан бошлади, чунки у Врубелни ўз руҳий устози деб ҳисоблар эди. Рассомнинг «Эрон қиз», « …» асарларида шу таъсир сезилса I917-22 йилларда яратган "Карвонлар», «Шарқ примитиви каби асарлар туркуми, «Қабристондаги йиғи», "Сандалда" (1924), «Арава», "Рақс» (1924) ва ниҳоят "Анор чойхона "(1924) асарлари ижодкор изланишларининг маҳсули, шарқ ва гарб сакьати уйғунлигининг янги намунаси эди. "Сандалда" асаи мунгли лирик, бирмунча фалсафий йўналишда ечилса, жўшқ ин ҳаракат ва эхтиросга тўла шакл ва ранглар ўйинига бой "Рақс" композицияси ўзига қатнашувчиларнинг рақс пайтидаги эҳтирос ва жозибалари шижоатда (динамикасида) ҳам тоза қўшимча рангларнинг моҳирона солиштирилиши ва ёнма ён қўйилишида ҳам ўз ифодасини топган. "Анор чойхона ижодкор изланишининг олий кўриниши шарқ ва ғарб санъати уйғунлигининг ёрқин мисоли бўлиб ўзбек санъатини жаҳон санъати минбарида намойиш этишда ўз ҳиссасини қўшди.  1920 йилларда Ўзбекистонга кўчиб келган М. Новиков ўзбек санъатида манзара санъатининг лирик йўналишида асарлар яратди. Унинг ҳажм жиҳатидан катта бўлмаган манзараларида Ўзбекистоннинг тарихи обидалари, сергавжум бозорлари, шаклга бой фуқоролар меъморлиги нимуналари, асрлар мобайнида шаклланган шарқ кўчаларининг ўзига хос кўринишлари мухирланган. Фарғонада туғулиб ўсган, Россия бадиий мактабида таълим олган рассом П.Никифоров ўзининг нафис аквареллари билан ажралиб туради. Унинг асарларининг катта қисми шахсий коллекциялардан ўрин олган бўлса ҳам , лекин сақланиб қолган айрим асарлари унинг акварел техникасини чуқур эгаллаган санъаткор даражасида намоён этади. Ҳайкалтарошлик. Бу давр ҳайкалтарошлик санъати кўпроқ тарғибот ишлари билан боғлиқ холда мавжуд бўлди. Шулардан 1919 йили Самарқандда ўрнатилган озодлик монументи эътиборга лойиқ.. Расм. Бу асар муаллифи ҳарбий асир австрияли ҳайкалтароши Руш бўлиб ёдгорлик ишини руёбга чиқаришда самарқандлик рассомлар Л.Бурэ, И.И.Головинлар унга ҳамрохлик қилганлар. ХХ асрнинг 20 йиллар ҳайкалтарошлигида чеккадан келган ҳайкалтарошлар ижод қилдилар, портрет, жанрли композиция ва монументал-декоратив ҳайкалтарошлик асарлари яратиб бадиий ҳаётда иштирок этдилар. Шундай ҳайкалтарош Н.П.Вишневский бўлиб унинг "Дарвиш" (1920), Расм. "Сув ташувчи" (1920) каби ёғочдан ишланган ҳайкаллари сақланиб қолган. Адабиётлар 1. Абдуллаев Н.У. Пейзажная живопись Ўзбекистана. Г.А.Пугаченкова, Л.И.Ремпель, История искусств Ўзбекистана с древнейших времен до середини 2. Искусство Советского Ўзбекистана М. 1976. 3. Тактош Р.Х. Современная графика Ўзбекистана 4. Такташ Р.Х. Фарруҳ Кагаров Г. 1985. 5. Шостко. К.Башаров. Т. 19.. 6. Зиганшина Н. Книжное искусство Ўзбекистана 7. Зиганшина Н. Георгий Чиганов Г. 1980.ХІХ в. М., 1965: