logo

Демографик жараёнлар ва ижтимоий - иктисодий муаммолар Урта Осиё Республкиалари материаллари асосида

Yuklangan vaqt:

20.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

64 KB
www.arxiv.uz Демографик жараёнлар ва ижтимоий – иқтисодий муаммолар Ўрта Осиё Республикалари материаллари асосида Режа: 1. Демографик жараёнлар ва демографик вазият. 2. Демографик жараённинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш билан алоқаси. 3. Ўрта Осиё республикаларида демографик вазият. 4. Аҳолини табиий ва миграцион ҳаракатидаги ўзгаришлар www.arxiv.uz Ўрта Осиё республикалари –Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон ва қирғизистон мустақилликка эришганларидан сўнг ўз олдиларида турган муҳим сиёсий, ижтимоий-иқтисодий муаммоларини ҳал этмоқдалар. Жумладан, миллий иқтисодиётни мустаҳкамлаш, уни бозор муносабатларига ўтиш даври талабларига мувофиқлаштириш, мавжуд табиий, социал- иқтисодий ва бошқа имкониятлардан тўла ва самарали фойдаланиш, мамлакатнинг геосиёсий мавқеини янади такомиллаштириш масалалари катта аҳамият касб этади. Шунингдек, аҳоли муаммоларини ижобий ҳал этиш, унинг яшаш шароитини тубдан яхшилаш, сифат кўрсаткичларига эътибор бериш айниқса долзарбдир. Одатда, табиат билан жамият тараққиёти ўртасида муайян даражадаги мутаносиблик кераклигидек, аҳоли ва иқтисодиёт ривожланиши ҳам бир- бирига мувофиқлашуви лозим. Шу маънода, иқтисодиёт, моддий ишлаб чиқариш жабҳалари аҳоли (нуфус) сонининг ўсишига нисбатан анча илдамроқ, устуворроқ ривожланмоқи керак. Ўз навбатида иқтисодиётнинг бундай бўлишига аҳолининг ўсиб бораётган талаб ва эҳтиёжлари, «социал буюртмалар» ҳам сабаб бўлади. Зеро, фақат мустаҳкам иқтисодиёт негизидагина халқ фаровонлиги, унинг моддий ва маънавий ҳаёти, турмуш шароити йилдан-йилга яхшиланиб боради, аҳолининг ноз-неъматларга бўлган талаби тўлароқ қондирилади. Умуман олганда, демографик ва иқтисодий тараққиёт масаласи, уларнинг муштарак бирлигини шакллантириш ва уйғунлаштириш дунёнинг барча мамлакатлари учун хос ва улар ушбу муаммони ечишга турлича ёндашадилар. Бу хусусда асосан икки йўл бўлиб, у ҳам бўлса иқтисодиёт ривожини аҳоли ўсишига мослаштириш ва аксинча, аҳоли сонини мавжуд иқтисодий имкониятлардан келиб чиққан ҳолда ҳамда ушбу масалани давлатнинг расмий демографик сиёсати асосида тартибга солиш ва унинг ўсишини чегаралашдан иборатдир. Албатта, бу икки йўналишни қатъий равишда бир-бирига муқобил қўйиш хато, чунки ҳар қандай шароитда ҳам демопентрик принцип устун www.arxiv.uz туради. Бинобарин, амалда кўпроқ биринчи йўналиш қўлланилмоқда ва бу шубҳасиз, мантиқан тўғридир. Сабаби, иқтисодиёт, моддий борлиқ, миллий даромад аҳоли сони ўсишига нисбатан тахминан 3-4 марта тезроқ ёки кўпроқ ўсмоғи лозим. Шу билан бирга баъзи давлатлар иқтисодий танглик, экологик вазиятнинг ночорлиги ва бошқа шароитлар туфайли аҳоли сони ўсишини пасайтиришга (тўхтатишга) мўлжалланган демографик сиёсатни ўтказмоқдалар. Айни пайтда иқтисодиётни ривожлантириш мақсадида аҳоли сонининг камайишини тўхтатиш ва унинг барқарор ўсишини рағбатлантиришга мойил ёки интилувчи давлатлар ҳам йўқ эмас. Яна шуни қайд этмоқ жоизки, айрим минтақа ва мамлакатларда экологик муҳит ва ижтимоий ҳаётнинг ёмонлашуви оқибатида аҳолининг «айланма ҳаракати» (обороти) кўпаймоқда – юқори даражадаги туғилиш кўрсаткичлари айни вақтда, афсуски, худди шунай юқори миқдордаги ўлим, ва айниқса, кўпроқ болаларнинг нобуд бўлиши билан содир бўлмоқда. Бу нохуш ҳолат, албатта, иқтисодий ва ижтимоий (маънавият, тарбиявий) жиҳатдан ҳам мақбул эмас. Зеро, бундай шароитда аҳолининг ўртача яшаш умри қисқаради, унинг сифат кўрсаткичларига, наслу-насаби, соғлом авлодни етиштиришга катта зарар етказилади. Маълумки, Ўрта Осиё давлатларининг аҳолиси нисбатан жадал суръатлар билан ўсиб бормоқда. Масалан, минтақа аҳолиси 1865-1999 йиллар мобайнида 8 марта ошди: 1865 йилда бу ерда тахминан 5,2 млн. киши яшаган эди, ҳозирги кунда эса бу рақам 40 млн. атрофида (2000 йил бошида). Шу йиллар давомида Ўзбекистон аҳолиси 8,5-9 баробар кўпайди; қолган қўшни давлатларда ҳам у тахминан шу миқёсда ошди. Агар 1865 йилга нисбатан қаралса, регион аҳолиси 1938-1939 йиларга келиб 2 баробар кўпайди. Демак, бунинг учун тахминан 75 йил талаб этилди. Кейинги йилларда эса аҳолисининг кўпайиши анча жадаллашади-1970 йилга келиб аҳоли сони яна ҳиссага ошди ва 20 млн. кишини ташкил этди. Бошқача қилиб айтганда, аҳоли сонининг бундай кўпайиш даври деярли 2 мартага қисқарди ва атиги www.arxiv.uz 32-33 йилга тенг бўлди, холос. Айтиш мумкинки, асримизнинг охирига келиб минтақа аҳолиси 1970 йилга нисбатан яна икки ҳисса кўпайди, яъни 30 йил давомида унинг сони 40 млн-дан ошиб кетди. Собиқ СССРнинг аҳолиси энг аввало Ўрта Осиё республикалари ҳисобидан кўпайиб борарди: мамлакат йиллик ўртача аҳоли сонининг кўпайишининг тахминан 35 фоизи Ўрта Осиёга, шундан 20 фоизи Ўзбекистонга тўғри келарди. Бинобарин, ўша йилларда минтақада ўзига хос демографик вазият вужудга келган эди. Аҳолининг ўртача йиллик кўпайиш суръати ҳам юқорилашиб борди. Чунончи, бу рақам 1926-1939 йиларда 2,55 (СССР-2,00), 1939-1959 йй.-1.30 (0,50), 1950-1970 йй. 3,45(1,35) ва 1070-1989 йй.-2,70 (0,90) фоизни ташкил этади. Тўғри, энг сўнгги йиларда бу ерда ҳам демографик ривожланиш жараёни сусайди-ҳозирги пайтда кўрилаётган кўрсаткич 2,0 фоиздан ошмайди (масалан, Ўзбекистон аҳолиси 1999 йилда 351 минг кишига ёки 1,4 фоизга кўпайди). Бунинг сабаби турлича: аҳолининг ташқи миграцияси кучайди, туғилиш бироз пасайди, ўлим ва айниқса болалар ўлими анча юқори. Минтақа аҳолиси асосан табиий кўпайиш негизида ўсиб бормоқда. Табиий кўпайиш эса бу ерда анъанавий равишда юқори ва йиллар давомида унинг пасайиши аста-секин амалга ошмоқда. 1998 йилда туғилишнинг умумий коэффициенти (ҳар 1000 аҳолига нисбатан) қирғизистон ва Туркманистонда 22, Тожикистонда 25 киши, ўлим, юқоридагиларга мос равишда 7 ва 6 кишини ташкил қилади. Болалар ўлими Тожикистонда 25, қирғиситонда 26, Туркманистонда 38 промилледан иборат. Ўзбекистонда худди шу йили туғилиш 23,0, ўлим 5,8 ва болалар ўлими 21,8 промиллега тенг бўлди. Шу билан бирга минтақанинг демографик ривожланишида аҳоли миграциясининг ролинини ҳам инкор этиб бўлмайди, албата. Бу ерга четдан (хусусан Россия районларидан) аҳолининг кўчиб келиши XIX асрнинг сўнгги чорагида, иккинчи жаҳон уруши йилларида анча авж олган эди. 80 www.arxiv.uz нчи йиллар охири ва 90-йилларнинг биринчи ярмида эса акс вазият юзага келди- Ўрта Осиёдан «келгинди» аҳолининг қайта кўчиб кетиши кўпайди. Агар дастлабки йиларда ғайри маҳаллий милатлар кўпроқ узоқ хорижга (АқШ, Исроил ва бошқалар) кўчиб кетган бўлса, кейинчалик эмиграция жараёни «яқин хориж», яъни собиқ иттифоқдош республикаларини ва биринчи навбатда Россия, Украина давлатларини ҳам қамраб олди. Мисол тариқасида, қуйидаги рақамларни келтириш ўринли: Ўзбекистон Республикасидан 1980 йилда «узоқ хорижга», яъни собиқ СССР ҳудудидан ташқарига 900 киши кўчиб кетган бўлса, 1998 йилда ташқи миграция 3580 кишини, 1989 йилда-10100 ва 1990 йилда 41934 кишини ташкил этди. қирғистонда ушбу рақамлар юқоридаги йилларга мос равишда 957, 10618, 16757 ва 18035 кишига, Тожикистонда 905, 10463 ва 12468 кишига тенг. Фақат Туркманистонда эммиграция жараёни сустроқ. Бу ердан 1980 йилда атиги 25 киши, 1988 йилда –56, 1989 йилда –57, 1990 йилда –302 киши кўчиб кетди, холос. 90-йилларда ташқи миграция янада кучайди. Мисол, биргина Ўзбекистонда аҳоли алмашувининг натижаси, яъни сальдо миграция (миграция қолдиғи) 1997 йилда 48,4 ва 1998 йилда 50 минг кишини ташкил қилди. Ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг энг муҳим кўрсаткичларидан бири аҳолининг ўртача умр кўришидир. Мазкур ҳолат Ўзбекистонда эркаклар учун 66, аёллар учун эса 72 йилга баробар; қирғизистонда у 63 ва 71, Тожикистонда 66 ва 71, Туркманистонда 62 ва 69 йилни ташкил қилади. («Население и обҳество» ахборотномаси ,№ 38 август, 1999). Кейинги йилларда Ўзбекистонда айниқса саноат ишлаб чиқариши жадал ривожланмоқда. Масалан, чоп этилган маълумотларга қараганда, республика бу борада 1999 йилда МДХ мамлакатлари орасида биринчи ўринга чиқиб олди; бу ерда саноат маҳсулотлари 1991 йилга нисбатан 117 фоизга ўсди. Ҳамма нарса таққослашда, қиёслашда равшанлашади, дейишади. Шу нуқтаи назардан ёндошсак, бу кўрсаткич Россияда 53, Украинада 51 ва қозоғистонда www.arxiv.uz 48 фоизга тенглигини гувоҳи бўламиз. Рақамлар ўз-ўзича вазиятни реал кўрсатмоқда ва уларни ортиқча таҳлил қилишга зарурият бўлмаса керак. www.arxiv.uz Адабиётлар 1.Бабурин В.Л., Мазуров Ю.Л, Географические основы управления. М, 2000 2.Голубчик М.М., Евдокимов С.П., Максимов, Г.И., История географии- (Смоленск, 1998) 3.Григорьев А.Г. География в современном мире.-М, Просвеҳение, 1999. 4.Каримов И. Ўзбекистон ХХ I аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шароитлари ва тараққиёт кафолатлари. –Т:Ўзбекистон, 1997. 5.Машбиц Я.Г. Основы страноведения.-М: Просведение, 1999. 6.Максаковский В.П. Историческая география мира.-М., 1999. 7.Прохоров Б.Б. Прикладная антропоэкология.-М., 1998. 8.Ратанова М.П. Экологические основы обҳественного производства.- Смоленск, 1999 9.Саушкин Ю.Г. Экономическая география: теория, методы, практика.- М:Мысль,1978. 10.Солиев А., Маллабоев Т. Иқтисодий ва социал географияда айрим қонуниятларни ўрганиш методикаси. -Т.,1988. 11.Солиев А. Иқтисодий ва ижтимоий географиянинг долзарб масалалари.- Т., 1995. 12.Солиев А. Маҳамадалиев Р.Й. Иқтисодий география асослари.-Т., 1996 13.Солиев А., Каршибоева Л. Иқтисодий географиянинг назарий ва амалий масалалари.-Т.,1999. 14.Шаригин М.Д. Основные проблемы экономической и социальной географии.-Пермь,1997. 15. г.ф.д., проф. Солиев А.С доц . Жумахонов Ш . Иктисодий ва социал география. Маъруза матни 16. WWW.ZiyoNet.uz