logo

O’zbekiston Respublikasi tarbiya jarayonining hozirgi bosqich muommolari ta’lim va tarbiya tizimi

Yuklangan vaqt:

20.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

65.5 KB
O’zbekiston Respublikasi tarbiya jarayonining hozirgi bosqich muommolari ta’lim va tarbiya tizimi Reja: 1. Tarbiy jarayonining hozirgi bosqich muammolari. 2. Intellektual salohiyati . 3. Ma ’ naviy ma’daniyatning mohiyati . Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta’limda ajratib bo’lmaydi-bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasi. Islom Karimov I.A Karimovning ta’lim tizimidagi ishlohotlari va barkamol insonni ma’naviy tarbiyalash masalalari Mustaqilligimizning poydevorini mustahkamlashda, O’zbekistonning buyuk davlatga aylanishida ta’lim-tarbiya ishlarini oqilona yo’lga qo’yish, fuqorolarni zamonaviy ilm-fan texnologiyalari yutuqlari bilam muntazam ravishda tanishtirib boorish katta ahamiyatga ega. Bu taraqqiyot taqdirini ma’naviy jihatdan yetuk, zamonaviy bilimlar va murakkab texnologiyalarni egallagan, iymoni but, irodasi baquvvat, teran fikirlaydigan, yuksak salohiyatga ega bo’lgan kadrlar hal etadi. Yurtimizning kelajagi mamlakatimizning intilektul salohiyatiga, aql-zakovvatiga, milliy ta’lim-tarbiya tizimini jahon andozalari asosida takommillashtirishga, uning milliy zaminini mustahkamlashga, kadrlar tayyorlashga bevosita bog’liq. Kadirlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni itelektualva ma’naviy- ahloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog’liq bo’lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlamabarkamol shaxsni shakillntirishni nazarda tutadi. Bu haqida I.A Karimov shunday deydilar: “Barchamiz yaxshi anglab olishimiz kerakki, hayotimizning boshqa sohalaridagi ahvol, amalga oshirilayotgan islohatlarimizning samaradorligi, avvalo, xalqma’naviyatining tiklanishi, boy tarixiy merosimizning keng o’rganilishi, an’analarimizning saqlanishi madaniyat va sa’nat, fan va ta’lim rivoji bilan uzviy bog’liqdir”. Ilm-fan madaniyat va ma’rifat har qanday mamlakat va xalqni yuksaklissa ko’taradi, uning taraqqiyotini ta’minlaydi, kelajagini oldindan ko’rsatib beradi. (I. A. Karimov “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” -T., 2000-y) O’zbekiston Respublikasida jahonning rivojlangan mamlakatlari kabi ta’lim- tarbiyani rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Milliy tarbiya tizimini shakillantirish, barcha sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish va undan foydalanish, jahon axborot resurslaridan bahramand bo’lishni kengaytirishga mustahkam zamin yaratilmoqda. Endilikda mamlakatning iqtisodiyoti, insonlar hayoti va jahon hamjamiyatidagi o’rni axborot- texnologiyalarning rivojlanishi bilan bog’liq bo’lib qolmoqda. Ma’lumki, fan va texnika jadal su’ratlar bilan rivojlanayotgan bugungi kunda bilimlar, tushuncha va tasavvurlar hajmi keskin ortib bormoqda. Bu bir tomondan, fan-texnika yangi soha va bo’limlarning taraqqiy etishi tufayli uning differensiallashuvini ta’minlayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, fanlar orasida inttegratsiya jarayonini vujudaga keltirmoqda. Har qaysi insonda muayyan darajada intellektual salohiyat mavjud. Agar shu ichki quvvatning to’liq yuzaga chiqishi uchun zarur bo’lgan barcha shart –sharoit yartilsa, tafakkur har xil qotib qolgan eski tushuncha va aqidalardan xalos bo’ladi. Va har qaysi inson Olloh taolo ato etgan noyob qobilyat va iste’dodini avvalo o’zi uchun, oilasi, millati va xalqi, davlatning farovonligi, baxt-saodati, manaati uchun to’liq baxshida etsa, bunday jamiyat shu qadar kuchli taraqqiyotga erishdiki, uning su’rati va samarasini hatto tasavur qilish hamon oson emas. Shunday ekan, ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot qurish bosh g’oya, shu g’oyaning yetakchi targ’ibotchi, tarbiyachisi o’qituvchi hisoblanadi. Erkin fuqorolik, huquqiy demokratik jamiyat qurishda ta’lim-tarbiya hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ma’naviyatni shakillantirishga bevosita ta’sir qiladigan yana bir muhim hayotiy omil- bu ta’lim tarbiya tizimi bilan chambarchas bog’liq. Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan boylik bo’lmish ilm-u ma’rifat, ta’lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan. Albatta, ta’lim-tarbiya ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni xalq ma’naviyatini shalillantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Shuniunutmasligimiz kerakki kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo’lishi farzandlarimizning bugun qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog’liq. Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko’rish zarur. Anashu oddiy talablardan kelib chiqgan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikirlash qobilyatiga ega bo’lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyga yetkazish ta’lim tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim, dab qabul qilishimiz kerk. Bu esa ta’lim va tarbiya ishini uyg’un holda olib borishni talab etadi. Shunday ekan, yosh avlod tarbiyasida komil inson taqdiri turibdi. Xalqning ma’naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish- O’zbekistonda davlat va jamiyatning eng muhim vazifasidir. Ma’naviyat shunday qimmatbaho mevaki, u bizning qadimiy va novqiron xalqimiz qalbida butun insoniyatning ulkan oilasida o’z mustaqilligini tushunib yetish va ozodlikni sevish tuyg’usi bilan birgalikda yetiladi. Ma’naviyat insonga ona suti, ota namunasi, ajdodlar o’giti bilan birga singadi. Ona tilining buyuk ahamiyati shundaki, u ma’naviyat belgisi sifatida kishilarni yaqin qilib jipslashtiradi. Tabiatga yaqinlik, jonajon o’lkaning benihoya go’zalligidan bahramand bo’lish ma’naviyatga ozuqa beradi, kuchaytiradi. Ma’naviyat o’z xalqining tarixini, uning madaniyati va vazifalarini chuqur bilish va tushinib yetishga suyangandagina qudratli kuchga aylanadi. Ma’naviyati yuksak shaxslar yurtni tanitadi. Shaxsni esa uning ma’naviy qiyofasi tanitadi. Ma’naviyat tarbiyadan boshlanadi. Ta’lim tarbiyasiz ma’naviyatning bo’lmasligi barchaga ayon haqiqatdir. I.A Karimov “Tafakkur” jurnali bosh muharriri E. A’zam bilan suhbatda ulug’ alloma Abdulla Avloniyning “Tarbiya – biz uchun yo hayot, yo momat, yo najod, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasi, jamiyatimizning ertangi taqdiri farzandlarimiz tarbiyasi bilan bog’liq, degan fikirlarini alohida takidlab o’tgan edilar. Chunki buyuk ma’rifatparvar bobomizning bu so’zlari asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo’lgan bo’lsa, hozirgi vaqtda hambiz uchun shunchalik, balki undan ham ko’ra muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ma’naviy barkamollik, hayot qonuni ilmi darkor etish demakdir. Ilimning har qanday ko’rinishi esa ta’lim-tarbiya orqali ustoz-muallimlar boshchiligida beriladi. Ushbu ma’noda umumta’lim maktablari mazkur masalani hal qilishda asosiy bo’gin hisoblanadi. Umumiy ta’lim oldiga qo’yilgan muhim masala umuminsoniy va milliy qadriyatlarga tayangan holda ta’lim-tarbiyaning mazmunida insonparvarlik g’oyasini kuchaytirish xalqchillashtirish, uning uzviyligi, izchilligi, ilmiyligi, va dunyoviyligi asosida yoshlarning ma’naviy madaniyatini shakillantirishdan iborat. Shu o’rinda birinchi prezdentimiz “Tafakkur” jurnali muhbiri bilan bo’lgan suhbatda shunday degan edilar, “Ta’limning yangi modeli jamiyatda mustaqil fikirlovchi erkin shaxsning shakillanishiga olib keladi. O’zining qadr qimmatini anglaydigan, irodasi baquvvat, iymoni butun, hayotda aniq maqsadgaega bo’lgan insonlarni tarbiyalash imkoniga ega bo’lamiz. Ana shundan keyin ongli turmush kechirish jamiyat hayotining bosh mezoniga aylanadi. Kelajakda O’zbekistonyuksak darajada taraqiy etgan iqtisodi bilngina emas, balki, bilimdon, ma’naviy jihatdan yetuk farzandlari bilan ham jahonni qoyil qoldirishi lozim. Donolarning aytishicha, inson o’z umri davomida uch yumushni bajarish: ko’chat o’tqazishi, uy qurishi, farzand tarbiyalashi, kerak. Lekin men oxirgi yumushni, albatta birinchi o’ringa qo’ygan bo’lardim. Ko’chat o’tqzish mumkin, uy qurish mumkin, o’zingdagi eng yaxshi xususiyatlarni farzandingga singdirsang va ular sendan ko’ra yaxshiroq aqlliroq bo’lishi uchun hamma ishni qilsang, bu maqsadni har qancha hurmat qilsang arziydi. (A. Avloniy “turkey guluston yohud axloq”-T., “O’qituvchi” 1992-14 b, I Karimov “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda-T., 2000y) Biz barkamol avlod yoki bilimli shaxs deganda ma’naviy dunyosi boy, aql- zakovatli, savodli, hayot tajribalari to’g’ri o’zlashtirgan shaxsni tushunamiz. Bugungi kunda yosh avlodning bilimli bo’lishining o’zi yetarli emas. Shu bilan birga, ular zimmasida insoniylik, mehribonlik, samimiylik kabi fazilatlar bo’lishi kerak. O’tmishga nazar tashlar ekanmiz, ajdodlarimiz ilmiy salohiyatiga, ular qoldirgan boy tarixga, madaniy, ma’naviy merosga havas bilan emas, balki hayrat bilan qaraymiz. Ajdodlarimiz bosib o’tgan shonli yo’l biz uchun ibrat va tarbiya manbaidir. Mustaqillik bizga ma’naviy mulkimizni, ulug’ bobolarimiz ruhini shod etish imkonini qaytarib berdi. Istiqlol tufayli o’tmish tariximizga munosabat ijobiy tomonga o’zgardi.  Bobolarimiz merosini o’rganib idrok etmoqdamiz. Ulug’ bobokalonimiz Imom Al-Buxoriy, Imom At-Termiziy, Xo’ja Ahmad Yassaviy, Xo’ja bahovuddin Naqshband, Najmiddin Kubro kabi allomalarimiz insoniy ma’naviy yetuklikka chorlovchi diniy, axloqiy va huquqiy hikmatlari qaytadan jaranglay boshladi. Bugungi kunda avlod ajdodlarimiz tarixi tiklanayotganligi mustaqilligimizning ajoyib samarasidir. O’tmishni o’rganish va undan foydalanishbilan insonlarning ongi shakillanadi. Xotirasiz barkamol kishi bo’lmaganidek, o’z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo’lmaydi. Shu ma'noda yurlboshimiz Islom Karimovning quyidagi so'zlarini keltirish joizdir: “ Tarix xotirasi xalqning jonajon o'lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy o'zlikni anglashni ta'bir joiz bo'lsa milliy iftixorini tiklash va o'stirish jarayonida g'oyat muhim o'rin tutadi" Ajdodlar xotirasini ро k tutish ularning tarixiy an'analariga vasiyat va o'gitlariga, milliy qadriyatlariga. axloqiy-ma'rifiy qarashlariga, avlodlarga qoldirgaii madaniy merosiga sodiqlik va shularga amal qilish demakdir. Mustaqillik — bu bizga ajdodlarimiz qoldirgaii boy va muqaddas ma'naviyatdir. Ma'naviyat tusluinchasi juda kcng qamrovli. Ma'naviyat inson uchun moddiy ehtiyoj emas siyosiy zaruriyal ham emas. Ma'naviyat insonning o'z mohiyati oldidagi mahsulligidir. Shu o'rinda yurtboshimiz I. A. Karimov ma'naviyat tiisliunchasini quyidagicha izohlaydilar. „Ma'naviyat - insonni riihan poklanish qalban ulg'ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e'tiqodini bulun qiladigan, vijdonini uyg'otadigan bcqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mczonidir". Milliy va dunyo madaniyatlarining eng yaxshi namunalarini keng targ'ib qilish va onimalashtirish o’sib kclayotgan avlodni, zamonaviy yoshlarimizni ma'naviy tarbiyalashning asosi bo'lmog'i lozim. Zero Prezidentimiz ta'kidlaganlaridek, “ Biz quradigan jamiyat O'zbekiston xalqining munosib turmushini va crkinligini kafolatlashi, milliy qadriyatlarimiz va madaniyatimizqayta tiklanishini, insonning ma'naviy-axloqiy barkamolligini ta'minlashi kerak". Demak, ta'lim-tarbiya jarayonida umuminsoniy va milliy madaniy qadriyatlaming ustuvorligiga erishish umumiy ta'lim maktabi o'quvchilarining ma'naviy madaniyatini shakllantirishning muhim omilidir. Biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalashdek mas'uliyatli vazifani ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli kasb cgalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga o'rnimizga keladigan yoshlarning ma'naviy dunyosini shakllantirishda ularning xizmati naqadar beqiyos ekanini o'zimizga yaxshi lasavvur qilamiz. Yuksak ma'naviy madaniyatli insonda vatanga muhabbat, samimiy do'stlik, insonparvarlik. mehnatsevarlik, mustahkam e'tiqod, iymon. nafosat, axloqiy madaniyat singari fazjlatlar mujassamlashadi. Uning sifat darajasi kishilarning umuminsoniy va milliy qadriyatlarga, xalqning ma'naviy merosiga bo'lgan munosabatlarida namoyon bo'ladi. Bugungi kunda hur va ozod xalqimiz barcha xalqlar va davlallar tomonidan yaratilgan ma'rifatda, fan va texnikada, madaniyat va san'atda nimaiki yangi va ilg'or jihatlar bo'lsa, shunga dadillik bilan intilmoqda. O'zbek diyorida, tarixda ko'p marta bo'lganidek, yana yangidan o'zimizning betakror va ilg'or, iqtidorli va eng muhimi, insonlarga kerakli qadriyatlarimiz barpo etiladi. Ma'naviy madaniyatning negizi hisoblangan umuminsoniy va milliy qadriyatlar shaxslar ijtimoiy tuzumiga munosabati, turli ma'rifiy ma'naviy g'oyalar, tushunchalar, qarashlar. lasavvurlar tiz.imining mahsulidir. (Karimov I. A. “ Yuksak ma'naviyat — yengilmas kuch". — Т .: “Ma'naviyat", 2008- y.) Ma'naviy madaniyatning mohiyatini namoyon etuvchi obyekti shaxs hisoblanadi. Respublikamiz 1-Prezidenti Islom Karimov aytganlaridek, “ Inson o'z umri davomida qanday yutuq va natijalarga erishmasin, qaycrda, qanday lavozimda ishlamasin, maktab dargohida olgan ta'lim-tarbiyasi uning yeluk shaxs va malakali mutaxassis bo'lib shakllanishida ulkan ahamiyatga ega. Muxtasar aytganda, maktab degan ulug' dargohning inson va jamiyat taraqqiyotidagi hissasi va la'sirini. nafaqal yoshlarimiz, balki butim xalqimiz kelajagini hal qiladigan o'qituvchi va murabbiylar mehnatini hech narsa bilan o'lehab, qiyoslab bo'lmaydi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, ma'rifatparvar bobolarimizning fikrini davom ettirib, agarki dunyo imoratlari ichida eng ulug'i maktab bo'lsa. kasblarning ichida eng sharaflisi o'qituvchilik va murabbiylikdir, desak, o'ylaymanki, ayni haqiqatni aytgan bo'lamiz". Binobarin, biz davlatimiz kelajagini o'z qobig'imizga o'ralib qolgan holda emas, balki uinumbashariy va demokratik qadriyatlami chuqur o'zlashtirgan holda tasavvur etamiz. Biz istiqbolimizni taraqqiy topgan mamlakatlar tajribasidan foydalanib, davlat va jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish, inson luiquq va erkinliklarini, fikrlar rang-barangligini o'z hayotimizga yanada kengroq joriy qilishda ko'ramiz. Mana shu o'rinda, aytish joizki, yoshlarimizning ma'naviy olamida bo'shliq vujudga kelmasligi uchun ularning qalbi va ongida sog'lom hayot tarzi, milliy va umummilliy qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuyg'usini bolalik paytidan boshlab shakllantirishimiz zarur. Ayniqsa, boshlang'ich sinflardan boshlab murg'ak qalblarda axloq-odobga oid sodda tushunclialardaii boshlab, sckin-astalik bilan milliy qadriyatlarimiz elementlarini singdirib borish katta ahamiyatga ega, ular ta'lim-tarbiya jarayonida o'zbekona ibratomuz urf- odatlarimizdan xabardor bo'lib boradilar. Insoniy fazilalarni kichik hikoyalar, tanbehlar va rivoyatlar orqali anglab axloqan tarbiyalanadilar. Salbiy xislatlardan o'zlarini saqlab, ota-bobolarimizdan meros qolgan udum va qadriyatlami tiklashga. anjal qilishga hissa qo'shishga intiladilar. Bu esa ularning milliy mal'kuramizning asl mohiyatini tushunishga olib keladi. Eng asosiysi bizning davlat demokratik tamoyillnrga asoslangan holda, barcha mafkuralarning yashash huquqini ta'minlovchi institut sifatida ish ko'rishini tushunib yetadilar. Shu sababli ma'naviy qadriyatlarni ta'lim-tarbiya jarayoniga kir i t i b yoshlarni axloqan рок va ruhan tetik, sog'lom aqlli qilib tarbiyalash bugungi kunning dolzarb masalasidir. Bu masalalarni hal etishda ta'lim- tarbiya samaraclorligini yangi sifat bosqichiga ko'tarish asosiy vazifamiz hisoblanadi. Buning uchun tarbiyaviy ishlar tizimida sinfdan va maktabdan tashqari ta'limning shakllari va mazmunini tubdan yangilash, o'quvchilarning qiziqishlari va ota-onalarning xohish-istaklari asosida to'garaklar tashkil etish. milliy hunarmandchilik, badiiy-estetik yo'nalishlardagi to'garaklarni ko'paytirish, yoshlarda sog'lom turmush tarzi hamda faol hayotiy ko'nikmalarni shakllantirish, ijodiy qobiliyatlarini rivojlanlirish ta'lim mazmuni bevosita shaxsga yo'naltirish va t a'l i m oluvchilarning shaxsiy ijodiy qobiliyatlarini boyitish mavjud imkoniyatlarini rivojlantirishda ularning qiziqish va ishtiyoqlarini hisobga olgan holda ta'limni ijtimoiylashtirish, individuallashtirish, insoniylik va insonparvarlik, bolalar va o'smirlarning jismoniy, intellektual, ma'naviy-axloqiy, estetik, kommunikativ qobiliyatlarini rivojlanlirish ta'limni innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish va ta'lim jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etishni takomillashtirish zarur. Adabiyotlar : 1. “O’zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Barkamol avlod O’zbikiston taraqqiyotining poydevori”- Toshkent: Sharq, 1997-65b. 2. Karimov I.A “Yuksak m’naviyat yingilmas kuch “. Toshkent: O’zbekiston 2008. 202 b. 3. Tarbiyaviy ishlar konsepsiyasi. 2005y. 4. A. Avloniy “Turkiy Guluston yohud ahloq” (nashirga tayyorlovchi Holiqov L)- Toshkent: O’qituvchi, 1992. 160b. 5. Sh. Shodmonov, M. Halimov, N. Fayzullayeva. Tarbiyaviy ishlar uslubiyati. T.2008y.