logo

Oqova suvlarni fizik – kimyoviy tozalash usullari. kaogulyatsiya va flotatsiya jarayonlari

Yuklangan vaqt:

20.09.2019

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

81 KB
O q ova suvlarni fizik – kimyoviy tozalash usullari. kaogulyatsiya va flotatsiya jarayonlari Reja: 1. Oqava suvlarni elash va tindirish . 2. Filtrlash Ishlab chiqarish va kundalik extiyojlar natijasida xosil bo`lgan oqava suvlar har xil eriydigan va erimaydigan mavhum qayonovchi zarrachalarni o`z ichiga oladi. Bu aralashmalar suv bilan dispers sistemani tashkil qilib qattiq va suyuq aralashmalarga bo`linadi. Dispers sistemalar tarkibidagi zarrachalarning o`lchamiga qarab uch guruxga bo`linadi: 1. Qo`pol dispers sistema bo`lib o`lchami 0,1 mkm dan katta bo`ladi (bularni suspenziya va emulsiyalar deyiladi) 2. Kolloid sistemalar.Bu sistemadagi zarrachalarning o`lchamlari 0,1mm dan -1nm metrgacha (NM)bo`ladi. 3. Xaqiqiy eritmalar bo`lib bu sistemadagi zarrachalarning o`lchami ayrim molekula va ionlarning razmeriga teng bo`ladi. Oqava suvlardan mavxum qaynovchi zarrachalarni yo`qotish uchun gidromexanik jarayolar (Uzlikli va uzliksiz) elash, cho`ktirish ( grovitotsion va markazdan qochirma ) va fil`trl`ash jarayonlarni qo`llaniladi.Tozalashning qaysi metoda qo`llanilishi esa zarrachalarning qontsentrotsiyasiga bog`liq bo`ladi. Bundan tashqari tozalash vaqtida oqava suvning miqtorini va talab ilingan tozalash darajasini ham e`tiborga olish zarur. Oqava suvlarni elash va tindirish . Elash. Oqava suvlarni yaxshiroq qilib tozalashdan oldin ularni to`siqlar yoki to`rlar orqali tozalanadi. Bu to`siq yoki to`rlar tinituvchi idish (otstoynik) oldidan quyib, yirik zarrachlarni ushlab qolib quvur va qonollarning tiqilib qolishining oldini oladi. Ulchami kichikroq bo`lgan mavxum qaynovchi zarrachalarni va qimmat maxsulotlarni ushlash uchun to`r qo`laniladi. To`rlar ikki xil bo`ladi : Borobon shaklidagi va diska shaklidagi turlar. Borobon xolatidagi teshikchalaring o`lchamlari 0,5 -1 mm ga teng bo`lgan to`rlar ishlatiladi. Borobon aylangan vaqtida oqava suvlarning qaysi tarafdan kelishiga qarab ichki va tashqi yuzalarida filtrlanadi. To`rda aralashmalarni suv bilan yuvib xilob tomonga yuboriladi. Bunday to`rlarning ish unumdorligi borobonning diometri va uzukligiga bog`liqdir, uni ishlatishda aralashmaning xossasini e`tiborga olish zarur. Bu tipdagi borobonlarni tekstil, tselyulloza – qog`oz, charm ishlab chiqarish sanoatida vaqurulish mahsulotlari ishlab chiqarishda asbotsement mahsulotlari ishlab chiqarishda qo`llaniladi. Mavhm qaynovchi zarrachalarni har xil draktsiyalarga bo`lish uchun draktsionatorlar qo`llaniladi. Fraktsionametrning asosiy qismi vertikal holatda joylashgansetka bo`lib, idishni ikki qismga bo`lib turadi. Oqava suvlar soplo orqali fraktsionametr ichiga kirib, qo`pol va nafis fraktsiklarga bo`linadi. Bu vaqtda m.q chi zarrachalarning 50-80% ga yaqin miqdori qo`pol fraktsichda qolib ketadi. Tinitish. Oqava suvlardagi qo`pol dispers aralashmalarni cho`kmaga tushirish uchun tinitish qo`llaniladi. Aralashmalarning cho`kmaga tushishi og`irlik kuchi natijasida yuzaga keladi. Bu jarayonning borishida qumushlagich, tinitish va (osvetlitil`) rangsizlantirish qo`llaniladi. Yorug`lantirgichda bir vaqtning ichida tinitish bilan birgalikda oqava suvlar mavhum qaynovchi zarrachalar qatlami orqali fil`trlanadi. Tabiatni oqava suvlar tarkibidagi zarrachalar har xil forma va o`lchamlarga ega bo`ladi shuningdek har xil fizik xossalarni namoyon qiladi. Bundan tashqari har xil ximik tartibli moddalarni oqava suvga qo`shilishi natijasida qattiq fazali moddalar hosil bo`lishi yokikogulyantlar hosil bo`lishi mumkin. Bular muvallaq holatdagi zarrachalarning o`lchamlariga va formasiga ta`sir ko`rsatadi. Bularning hammasi haqiqiy cho`ktirish jarayoni qonuniyatlarini o`zgartirib yuboradi. Oqava suvning hossalari toza suv xossalaridan farq qilishini bilamiz. OS/q zichligi va qovushqoqligi oddiy suvlarni qaraganda yuqori bo`ladi. Qattiq holatdagi muvallaq zarrachalardan iborat bo`lgan OSq qovushqoqligi va zichligi quyidagicha ifodalanadi: M os q M Ts (1+2,5 S o ) R os q R+R km (1-e) Suyuq fazaning haqiqiy miqdori quyidagicha ifodalanadi: e q V c / (V c +V q ) Bu erda M Ts va M o.s – toza va oqava suv dinamik qovushqoqligi [Pa∙s] S o – muallaq zarrachalarning hajmiy kansenratsiyasi kg/m 3 R,R qm - toza suv va qattiq moddaning zichligi kg/m 3 e – suyuq fazaning haqiqiy miqdori V s va V q – suyuq va qattiq fazalarning xajmi [m 3 ] Cho`ktirish uskunalarining hisoblashda asosiy parametr bo`lgan zarrachalarning cho`kish tezligini W cho`k ni xisoblashdir. Laminor, o`rta va turbolent rejmlar uchun shar holatdagi zarrachalarning erkin cho`kish tezligi quyidagi frmulalar orqali hisoblanadilar Rc o q Ar / (18+0,6 √Ar) bu erda R co q W d p/M 2 Tc ∙ p – Arximed soni d – zarrachalari diametri Shar holatdagi zarrachalar uchun formuladigi d o`rniga zarrachalarning Ekvivalent diametrining ifodasi d e q 3 √V 3 /P qo`llaniladi (V 3 -zarrachalarning xajmi). Fil`trlash Oqava suvlar tarkibidagi mayda dispers holatdagi qattiq va suyuq moddalarni cho`ktirish natijasida tozalanmaydigan boshqa moddalarni tozalash uchun fil`trlash qo`llaniladi. Tozalash g`ovakli to`siqlar yordamida olib borilib bu g`ovakli to`siqlar o`zidan suyuqliklarni o`tkazib dispers fazasi tashkil qiluvchi moddalarni ushlab qoladi. Bu jarayon suyuqlikning gidrostatik bosimi ta`sirida, to`siq oldidan yuqori bosim borish orqali yoki to`siq ortida vakuum hosil bo`lishi bilan amalga oshadi. Fil`trlovchi to`siqlar orqali fil`trlash. Oqava suvlarning xossasiga, tempuraturasiga, fil`tirlash bosimiga va fil`trning konstruktsiya qurulmasiga qarab fil`trlovchi to`siqlar tanlanadi. Fil`trlash jarayonida to`siqning ust qismida cho`kmalarning hosil bo`lishi yoki g`ovaklarning tiqilib qolishi mumkin. Fil`trlash jarayonida hosil bo`lgan cho`kmalar siqiluvchan va siqilmaydigan moddalar bo`lishi mumkin. Siqiluvchan cho`kmalar bosim ta`siri ostida g`ovaklar ichiga kirib va to`siq ustida qatlamlar hosil qilib fil`trlash qarshiligini oshirib boradi. Siqilmaydigan cho`kmalar esa fil`trlash jarayonidagi qarshiligi o`zgarmay qiymatga ega bo`lib qoladi. Bundan cho`kmalarga mineral holatdagi (qum, sodo va) zarrachalarning o`lchamlari 100 mkm dan kichik bo`lgan moddalar kiradi. Fil`trlash jarayonining unumdorligi fil`trlash tezligi Bilan ya`ni vaqt birligi ichida 1m 2 filt`rlovchi to`siq yuzasidan o`tuvchi suvning xajmi bilan aniqlanadi. dv q p / m (R cho`k +R f.t ) (1) Fdr Fil`trlash jarayonini bosim yoki tezlik o`zgarmas bo`lgan vaqtlarda ham olib boriladi. α v/Fdrq P/mr (x cho`k v/F+R f.t ) (2) Bu rejimda fil`trning cho`kma tashkil qilish vaqti r q mr cho`k v/rF (x cho`k v/F+R f.t ) (3) Jarayon tezligi o`zgarma bo`lgan vaqtda fil`trlash tenglamasi P q mr cho`k v/rF (x cho`k v/F+R f.t ) (4) Fil`trlash tezligi Wqv/Fr bo`lganligi uchun (4) formula quyidagi ko`rinishga ega bo`ladi P q mr cho`k w (x cho`k w∙r +R f.t ) bu erda V- fil`trning vaqt ichidagi xajmi m 3 F- fil`trlovchi yuza r- fil`trlash vaqti s P- bosimlar farqi Pa M- fil`trotning dinamik qovushqoqligi Pa s R cho`k va R f.t – cho`kma va fil`trlovchi to`siqning qarshiligi m -1 r cho`k - cho`k Oqava suv fil`trlash jarayonida turli xildagi konstrutsiyali fil`tr qurulmalaridan foydalaniladi. Fil`trlarga qo`yiladigan asosiy talablar quyidagicha bo`lishi mumkin: aralashmalardan tozalash darajasi yuqori effektiv va fil`trlash tezligi maksimal bo`lishi ta`lab qilinadi. Fil`trlarni turli xil ko`rinishlariga qarab quyidagilarga ajratish mumkin: Jarayonning ketishi xarakteriga qarab-davriy va uzliksiz ishlaydigan, jarayonning ko`rinishiga qarab-ajratish, quyuqlashtirish, oqartirish: fil`trlash jarayonidagi bosimlar farqiga qarab fil`trlash – vakuum ostida (0,085 mPa gacha), bosim ostida (0,3 dan 1,5mPa) yoki suyuqlikka nisbatan gidrostatik bosim ostida (0,05 mPa gacha), fil`trlash jarayoni yo`nalashiga qarab – pastga, yuqoriga yoki yon tomonga, konstruktivtuzilishi bo`yicha cho`kmadan ajratish usuliga qarab, cho`kmani yuvish va suvsizlantirish, fil`trlovchi yuza joylashganligi va formasiga qarab ajratish mumkin. Oqava suvlarni tozalash jarayonlarida davriy ishlaydigan fil`trlarning quyidagi turlaridan foydalaniladi. Nutch – fil`trlalar,fil`tr preslardan foydalanilsa uzliksiz tipda ishlaydigan fil`trlarga barabanli, diskli va lentali fil`trlardan foydalanish mumkin. Davriy ishlaydigan fil`trlar orasida eng sodda konstruktiv ko`rinishga nut chyoki druk-fil`trlar ega bo`ladi. Ular neytron, kislotali va ishqoriy muxitdagi suvlarni ajratishga mo`ljallangan. Qiyin fil`trlanuvchi suspenziyalarni ajratish uchun fil`tr-presslar qo`llaniladi. Fil`tr presslar 0,3-1,2 mPa bosim ostida ishlaydilar. R fil`tr presslar turli xil suspenziyalarni ajratish uchun ishlatiladi va buncha cho`kmani sovish va shamollatish xam ko`zda tutilgan. FLAKM markazi fil`tr pressda fil`trlash yuzasi 25, 5 va 12,5 m 2 ga teng bo`lib bular ximiya sanoati oqava suvlarini tozalashga mo`ljallangan. Bu fil`tr 1,5 mPa bosim ostida ishlashga va cho`kmani effektiv sovishga va yordamchi operatsiyalar uchun minimal vaqt ajratishga mo`ljallangan. Listli fil`trlar xajmiy idishga fil`trlovchi listlar joylashtirib ko`rinishga ega bo`ladi. Fil`trlovchi element sifatida romlar ichiga joylashtirilgan simdan to`kilgan setkalar tashqari tomonidan esa fil`trlovchi mato Bilan o`ralgan bo`ladi. Suspenziya apparat ichiga tushadi. Fil`trlash jarayonida fil`trlovchi element yuzasida ushlanib uzliksiz ravishda apparat ichidagi tashqariga chiqarilib boriladi. Jarayon tugagandan keyin xosil bo`lgan cho`kma siqilgan havo yordamida idish ichidan maxsus shtutser orqali tashqariga chiqarib yuboriladi. Ko`pincha xolatlarda list fil`trlar suspenziyalarini quyuqlashtirish jarayonida ishlatiladi. Qiyin fil`trlanuvchi suspenziyalarni ajratish maqsadida uzliksiz yuqari unumdorlikga ega bo`lgan barabanli vakuum fil`trlardan foydalaniladi. Bu turdagi fil`trlarda xarakatlanuvchi matov a fil`tr yuzasi 40m 2 gacha bo`lgan ko`rinishda bo`ladi. Oqava suvlarni tozalashning fizik – kimyoviy usullari Oqava suvlarni fizik – kimyoviy tozalash usullari kogulayatsiya, flototsiya, odsorbtsiya, ion almashinish ekstroktsiya, reaktifikatsiya, bug`latish distillash qaytar osmas vaultrofil`trlash, kristalla shva boshqalar kiradi. Bu usullar oqava suvlarni juda mayda xolatdagi dispers muvallaq zarrachalardan (qattiq va suyuq), eruvchan gazlardan, mineral va organik moddalardan tozalashda qo`llaniladi. Oqava suvlarni tozalashda fizik-kimyoviy usullarni qo`llash bioximik tozalash usullariga qaraganda bir qancha afzalliklarga ega: 1. oqava suvlar tarkibidagi taksik moddalarni, bioximik oksidlangan organik iflos moddalardan tozalashda 2. tozalashdagi tozalash darajasining stobilligi va qori ko`rsatkichlarga erishishi. 3. Soorujeniyalarning o`lchamlarining kichikligi 4. Butunlay avtomotizachiyalash mumkinligi va boshqa ko`p ko`rsatkichlar yaxshi taraflama. Qaysi bir tozalash usulini tanlash (yoki bir necha usulni) oqava suv takroran ishlatish maqsadidia ularga qo`yilgan sanitar-texnologya talablariga javob beruvchi usullar qo`llaniladi. Oqava suvlarni ximyoviy tozalash usullari Oqava suvlarni tozalashning ximyoviy usullariga neytrallash, oksidlash va qaytarilish jarayonlari misol bo`ladi. Bu usullarning barchasi har – xil reagentlar sarflash Bilan bog`liq bo`lganligi uchun qimmat turadi. Bu usullarni yopiq sistemali suv ta`minoti bo`lgan xolda erigan moddalrni ajratib olishda qo`llaniladi. Ayrim xolatlarda oqava suvlarni kimyoviy tozalash usulini biologik tozalashlardan oldin yoki undan keyin qo`llaniladi. Neytrallash. Neytralash mineral kislotalar yoki eritmasi bo`lgan oqava suvlarni suv havzalarini chiqarib yuborishdan oldin yokiqayta ishlatishdan oldin neytrallanadi. Neytral tarkibdagi oqava suvlarni amaliy jixatdan pH q 6,5-8,5 oralig`ida bo`ladi. Neytrallash jarayonini xar xil usullarda olib borish mumkin: ishqoriy va kislotali oqava suvlarni bir-biri bilan aralashtiring, reagentlar qo`shish bilan kislotali muxitni oqava suvlarni neytrallovchi fil`trlar orqali o`tkazish va hokazo. Neytrallash usulini tanlash oqava suvlarni xajmiga va kontsentratsiyasiga kelib tushishning xajmiga, reagentlarning turiga va qiymatiga bog`liqdir. Neytrallash jarayoni natijasida cho`kmalar hosil bo`lishi mumkin. Bu cho`kmalarning miqdori oqava suvning tarkibiga va kontsentratsiyasiga bundan tashqari reagentlarning turi va sarflangan miqdoriga bog`liq. Aralashtirib neytrallash. Bu usul bir korxona yoki qo`shni korxonada kislotali va ishqoriy suvlar bo`lgan taqdirda qo`llaniladi. Ishqoriy va kislotali suvlar bita idishga solinib aralashtiriladi. Aralashtirgich sifatida propellerlar yoki 20-40 m/s tezlikdagi havo ishlatiladi. Reagentlar qo`shish yo`li bilan neytrallash. Kislotali suvlarni neytrallash uchun NaOH, KOH, Na 2 CO 3 , NH 4 (OH), CaCo 3 , MgCO 3 dopomit (CaCo 3 , MgCO 3 ) tsement reagent sifatida qo`llaniladi. Reagentlar ichida eng arzon reagent Ca(OH) 2 (oxakli sut) hisoblanadi. Soda va NaOH Lar ishlab chiqarish chiqindilari bo`lgan taqdirdareagent sifatida qo`llaniladi. Ayrim xolatlarda neytrallash uchun har xil sanoat chiqindilari qo`llaniladi. Masalan, po`lat quyuvchi zavodlardan shlonlar va boshqa chiqindilar qo`llaniladi. Oqava suvlarni bioximik tozalash usullari. Bioximik usul uy-ro`zg`or va sanoat oqava suvlar tarkibidagi ko`plab organik va ayrim noorganik (H 2 S, sul`fidlar, ammiak, nitratlar) birikmalardan tozalashda qo`llaniladi. Tozalash jarayoni mikroorganizmlarning yashash qobiliyatlarini o`rganishga asoslangan. Organik moddalarning mikroorganizmlarning xayot manbai bo`lib xisoblanadi. Biologik tozalashga yuboriladigan suvlar BPK va XPK kattaliklari Bilan xarakterlanadi. BPK – bu kislorodga bo`lgan bioximik ta`lab, yoki organik moddalarni bioximik oksidlash vaqtida (nitrofinotsiya jarayonini qo`shmasdan) ma`lum vaqt oralig`ida (2,5,8,10,20 kun) 1 mg moddasi sarflangan O 2 miqdori (m 2 ). Masalan BPK 5 - 5 kun ichidagi kislorodga bo`lgan bioximik talab. BPK – nitrfinotsiya jarayonigacha bo`lgan to`liq kislorodga bo`lgan bioximik talab. XPK – kislorodga nisbatan kimyoviy talab ya`ni oqava suv tarkibidagi qaytaruvchini oksidlash uchun zarur bo`lgan kislorodning miqdoriga teng bo`lgan, O 2 ekvevalent miqdori. XPK xam 1 mg moddaga nisbatan mg O 2 da Mg v∙ SO hisoblanadi. Mg O 2 Mikroorganizmlar organik moddalar bilan kontaktlanib suvga va SO 2 ga nitrit,sul`fat va boshqa ionlarga parchalanib ketadi. Moddalarning boshqa bir qismi biomassa hosil qilishga sarflanadi. Organik moddalarning parchalanishini bioximik oksidlanish deyiladi. Ayrim organik moddlar juda oson oksidlanadi ayrimlari esa nam yoki umuman oksidlanmaydilar. B.T.U ikki xili ma`lumdir Bularga rqava suvlarni tozalashning oerob va apaerob usullari kiradi. Aerob usulida aerob guruxdagi organizmlarni ishlatishga asoslangan bo`lib, bularning hayotkechirishi uchun hamma vaqt kislorod bilan va harorat 20- 40 o S bo`lishi Bilan ta`minlash zarurdir. Kislorod va haroratni o`zgartirish Bilan mikroorganizmlarning soni ham o`zgaradi. Aerob tozalash usulida mikroorganizmlar aktivlangan xolatlar yoki biopletska holatidagi ko`rinishda bo`ladi. Aioerob tozalash usuli kislorodsiz olib boriladi. Bu usulni asosan cho`kmalarni zararsizlantirishda qo`llaniladi. Sanoat karxonalarida yopiq sistemali suv ta`minotini tashkil qilish. Oqava suvlarning miqdorini kamaytirish va ular natijasida suv havzalarining ifloslanishining oldini olishning asosiy yo`nalashlardan biri bu yopiq sistemali suv ho`jaligini tashkil qilishdir. Sanoat korxonasida yopiq sistemali xo`jaligini tashkil qilish deganimizda suv ishlab chiqarish jarayonida ko`p marta tozalanmasdan yoki ma`lum ishlovlar natijasida har xil chiqindilarni yo`qotish va suv xavzalarini oqava suvlarni yubormaslik tushiniladi. Yopiq sistema texnologik jarayonlarda qo`llaniladigan suvning ratsional ishlatishni, oqava suv tarkibidagi kompanentlarni maksimal rekuperatsiyalash, kanilol va eksplotattsiya mablag`larining sarfini kamaytirishni, ishchi va xizmatchilarning ishlashi uchun normol sanitoriya va gigiena sharoitlarini yaratib berishni va oqava suvlarning ifloslanishini oldini olishni ta`minlashi kerak. Oqava suvlarni tozalash usullari. Ishlab chiqarish jarayonida yopiq sistemali suv ta`minotini tashkil qilish uchun oqava suvlarni mexanik, ximik, fizik-ximik, biologik va termik usullarda ishlab chiqarishning turiga qarab ma`lum bir talab qilingan sifatigacha tozalanadi. Tozalash usullarining klossifikatsiyasi rasmda (II-3) ko`rsatilgan. Yuqorida (rasmda) ko`rsatilgan tozalash usullari ikki turga bo`linib birinchisi rekuperatsiya usulida bo`lsa ikkinchisi destruktiv usuldir. Rekuperatsiya usulida oqava suvdagi mahsulotlar tozalab olinib ular qayta ishlashga jo`natiladi. Destruktiv usulda esa suvni ifloslantirayotgan moddalar oksidlanish qaytarilish jarayonlari natijasida strukturasi buzilib, gaz yoki cho`kma xolatlarida suvdan chiqariladi. Tozalash usulini tanlash va jarayonning konstruktiv ______ quyidagi faktorlar asosida tanlash kerak. 1.Sanitariya va texnologik talablar 2.Oqava suvning miqdori 3.Korxonaning zarasizlantirish jarayonida kerak bo`ladigan energetik va material resurslari (par, yoqilg`i, siqilgan havo, elektroenergik, reogentlar) 4.Zarasizlantirish jarayonining effektivligi. Adabiyotlar: 1. Abdullaev O., Toshmatov Z., Uzbekiston ekologiyasi bugun va ertaga. T. Fan, 1992 y. 2. Rafikov A.A., Geoekologik muammolar. T.Ukituvchi, 1997, 112b. 3. Otaboev Sh., Nabiev M. Inson va biosfera. T.Ukituvchi, 1995, 320 b. 4. Tuxtaev A.S. ekologiya. T.Ukituvchi, 1988, 192b. 5. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T.Ukituvchi, 1994. 6. www.ziyonet.uz